نگران ابرتورم در ایران باشیم؟

فرارو- افزایش نرخ تورم بعد از یک سال و هشت ماه متوقف شد اما این جمله به معنای کاهش قیمت‌ها در بازار نیست.

به گزارش فرارو؛ تورم تقریبا 88 درصدی در ایران حداقل در دهه‌های اخیر سابقه نداشته و شاید به همین دلیل اقتصاددان‌های زیادی درباره احتمال شکل‌گیری ابرتورم هشدار می‌دهند. مسعود نیلی یکی از آنهاست. دستیار اقتصادی دولت دوازدهم وضعیت این روزهای اقتصاد ایران را با اوضاع سال 2014 ونزوئلا مقایسه می‌کند. یعنی برهه‌ای که نرخ تورم در آن کشور ظرف مدت کوتاهی از محدوده 50 درصد به چند هزار درصد رسید و اوضاع از کنترل خارج شد.

نرخ تورم چیست و چقدر است؟

تورم نقطه‌به‌نقطه نشان می‌دهد درصد تغییر قیمت سبد مشخصی از کالاها و خدمات در یک ماه خاص نسبت به همان ماه در سال گذشته چقدر است. اگر بخواهیم موضوع را ساده‌تر کنیم باید بگوییم یک خانواده برای خرید مجموعه‌ای از کالا و خدمات چقدر بیشتر از ماه مشابه سال قبل هزینه کرده است.

نرخ تورم نقطه‌به‌نقطه را مراجع رسمی اعلام می‌کنند و الان هم مرکز آمار ایران از تورم 87.9 درصدی در تیر خبر می‌دهد. این رقم در مقایسه با شاخص خرداد که روی عدد 88.6 درصد قرار داشت، اندکی کاهش پیدا کرده است.

روند افزایش نرخ تورم از زمستان 1403 که در محدوده 30 درصد قرار داشت، آغاز شد و برای تقریبا یک سال و هشت ماه بدون وقفه در حال افزایش بود. البته توقف رشد این عدد در تیر به معنی کاهش قیمت‌ها نیست. این جمله فقط نشان می‌دهد سرعت رشد قیمت‌ها نسبت به خرداد بیشتر نشده است.

خانواده ایرانی برای خوراکی‌ها 128 درصد بیشتر از تیر 1404 هزینه کرده و میزان افزایش قیمت لوازم خانگی و حمل‌ونقل در قیاس با تیر پارسال به ترتیب 114 و 103 درصد تخمین زده می‌شود.

ابرتورم چیست؟

ابرتورم زمانی رخ می‌دهد که قیمت کالاها با سرعت غیرقابل کنترلی افزایش پیدا کند و پول ملی ارزش مبادلاتی خود را از دست بدهد. برخی از تعریف‌ها برای ابرتورم در دسته اقتصاد کلان قرار می‌گیرد و شاید از حوصله من و شما خارج شود.

مثلا اینکه می‌گویند چاپ بی‌رویه پول برای جبران کسری بودجه و بحران‌های سیاسی، ریشه‌های اصلی ابرتورم هستند. برای اینکه ساده‌تر در جریان قرار بگیرید کافی است بدانید وقتی ابرتورم ایجاد می‌شود، مردم تلاش می‌کنند، پول نقد را فورا به دارایی‌های فیزیکی مثل طلا تبدیل کنند.

هیچوقت شاخص قابل توافق عددی برای ابرتورم وجود نداشته اما فیلیپ کاگان به عنوان یک اقتصاددان در دهه 50 میلادی که در دانشگاه کلمبیا تدریس می‌کرد، شاخص عددی ساده‌ای برای این پدیده تعریف کرد.

طبق استدلال کاگان هر وقت نرخ تورم ماهانه به عددی بالای 50 درصد رسید، آن کشور با ابرتورم درگیر شده است. یعنی میزان افزایش قیمت کالا و خدمات به طور متوسط 50 درصد بیشتر از ماه قبل باشد.

تاکید می‌کنیم ماه قبل نه سال قبل. قبول نظریه کاگان مشخص می‌کند در چنین شرایطی نرخ تورم نقطه‌به‌نقطه یعنی افزایش قیمت یکساله کالا و خدمات باید بالای 13 هزار درصد باشد.

نرخ تورم ماهانه تیر بین سه تا چهار درصد تخمین زده می‌شود و از خرداد کمتر است. این اتفاق نشانه امیدوارکننده‌ به حساب می‌آید

ابرتورم در کدام کشورها وجود داشته است؟

تاریخ نشان می‌دهد حداقل دو، سه کشور با این پدیده مواجه شده‌اند. یکی از آشناترین نمونه‌ها بررسی وضعیت اقتصاد ونزوئلا در حد فاصل سال‌های 2014 به بعد است.

کاهش شدید درآمدهای نفتی و سیاست‌های پولی آن برهه باعث شد این کشور با ابرتورم روبرو شود. دولت بارها صفرهای پول ملی را حذف کرد اما ارزش ارز در مسیر سقوط قدم برداشت.

سال 1946 میلادی اقتصاد مجارستان رکوردی تاریخی ثبت کرد و شاخص قیمت‌ها 13 هزار تریلیون درصد بالا رفت. در چنین وضعیتی سیستم مبادلاتی تغییر می‌کند و بازسازی اوضاع اقتصادی نیازمند تغییرات اساسی در ساختار سیاسی و اقتصادی می‌شود.

ایران در آستانه ابرتورم قرار دارد؟

کسی از آینده خبر ندارد اما برای جواب این سوال می‌توانیم پای حرف اقتصاددان‌ها بنشینیم. اول حسین عبده تبریزی در پاییز 1404 به شکل جدی از ابرتورم در ایران حرف زد و نسبت به پیامدهای جبران‌ناپذیر آن هشدار داد.

حالا هم مسعود نیلی به این موضوع پرداخته است. کلیدواژه مهم حرف‌های مسعود نیلی را می‌توانیم عبور ایران از مرحله تورم مزمن بدانیم.

مسعود نیلی می‌گوید باید متغیرهای مربوط به سه شرط شکل‌گیری ابرتورم در ایران را زیر نظر بگیریم. کمبود کالا شبیه به شرایط محاصره دریایی، دسترسی پایین به منابع ارزی و رشد نرخ ارز عواملی هستند که اگر همزمان رخ دهند، به سیستم مالی ضربه می‌زنند.

سناریوهای تورم در آینده به چه شکلی است؟

نرخ تورم در هر کشوری تابعی از اوضاع سیاسی یا بهتر است بگویم اوضاع اقتصاد سیاسی است. افزایش شیب رشد قیمت‌ها در ماه‌های گذشته دلایل فراوانی دارد اما می‌توانیم یکی از دلایل اصلی را اوضاع سیاسی و تنش‌های منطقه بدانیم.

اواسط دهه 90 که تنش‌های سیاسی به کمترین میزان در دهه‌های اخیر رسیده بود، تورم تک‌رقمی را تجربه کردیم و بازار به ثبات نسبی رسید.

الان اما پیش‌بینی می‌شود که با ادامه روند فعلی ممکن است تا آخر سال تورم سه رقمی را ببینیم. البته در حالت خوشبینانه هم حرف از تورم 30 تا 35 درصدی زده می‌شود که شرط تحقق این وضعیت کنترل کامل تنش‌ها معرفی می‌شود.

هیچکس از آینده و نرخ تورم در زمستان 1405 خبر ندارد اما می‌دانیم وضعیت اقتصادی کشور بیشتر از هر زمان دیگری به تصمیم‌های سیاسی و کنترل شاخص‌هایی مثل کسری بودجه گره خورده است.