چگونه آتش‌بس در تنگه هرمز غرق شد؟

فرارو– شولا لاوال، خبرنگار بخش بین‌الملل المانیتور

به گزارش فرارو به نقل از شبکه الجزیره، بامداد چهارشنبه، ایالات متحده ده‌ها حمله هوایی به اهدافی در ایران انجام داد. واشنگتن اعلام کرد این حملات در پاسخ به عملیات تهران علیه کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز صورت گرفته است. این اقدام بار دیگر نگرانی‌ها درباره احتمال ازسرگیری یک جنگ تمام‌عیار در خاورمیانه را تشدید کرد.

در پی این حملات، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در حاشیه نشست ناتو در آنکارا اعلام کرد که از نظر او، یادداشت تفاهم میان تهران و واشنگتن «عملاً پایان یافته است». او در عین حال گفت ممکن است اجازه دهد مذاکرات صلح فعلاً ادامه پیدا کند، اما شخصاً این گفت‌وگوها را «اتلاف وقت» می‌داند.

در پی این اظهارات، بهای نفت خام برنت با جهشی ۶ درصدی به ۷۸ دلار در هر بشکه رسید. هم‌زمان، شاخص سهام اروپا ۱.۶ درصد کاهش یافت، ارزش دلار تقویت شد و بازده اوراق قرضه دولتی افزایش پیدا کرد. این واکنش‌ها نشان می‌دهد سرمایه‌گذاران بار دیگر احتمال بازگشت فشارهای تورمی ناشی از تشدید بحران را در محاسبات خود لحاظ کرده‌اند.

این حملات در شرایطی صورت گرفت که مذاکرات صلح میان تهران و واشنگتن همچنان ادامه داشت. هم‌زمان، مراسم تشییع پیکر آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر پیشین ایران  در جریان بود.

این عملیات همچنین گسترده‌ترین حملات نظامی آمریکا از ماه آوریل (فروردین/اردیبهشت) تاکنون به شمار می‌رود؛ زمانی که دو طرف برای نخستین بار بر سر آغاز مذاکرات آتش‌بس به توافق رسیده بودند.

در مقابل، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد که در پاسخ به حملات آمریکا، اهداف نظامی این کشور را در چند کشور همسایه هدف قرار داده است. این حملات هم‌زمان با به صدا درآمدن آژیرهای هشدار در بحرین و کویت انجام شد. سپاه پاسداران همچنین از شهادت یکی از نیروهای خود در حمله پهپادهای «دشمن» خبر داد.

در همین حال، تهران و واشنگتن یکدیگر را به نقض مفاد یادداشت تفاهمی متهم می‌کنند که سه هفته پیش، زمینه آغاز مذاکراتی ۶۰ روزه را فراهم کرده بود. حملات روز چهارشنبه، سومین دور از حملات گسترده آمریکا علیه ایران در جریان این مذاکرات به شمار می‌رود. به گفته مقام‌های ایرانی، این اقدام، اعتماد میان دو طرف را به‌شدت تضعیف کرده و روند گفت‌وگوها را با ابهام جدی مواجه ساخته است.

چه اتفاقی رخ داده است؟

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) اعلام کرد که از شامگاه سه‌شنبه تا بامداد چهارشنبه، بیش از ۸۰ هدف را در داخل ایران بمباران کرده است. به گفته سنتکام، این عملیات در پاسخ به حمله ایران علیه کشتی‌های تجاری عبوری از تنگه هرمز در ساعات پیش از آن انجام شده است.

بر اساس اعلام سنتکام، ایران پیش از این سه کشتی تجاری را هدف قرار داده بود؛ نفتکش «ام‌تی آل رکیات» با پرچم جزایر مارشال، نفتکش «ام‌تی ودیان» با پرچم عربستان سعودی و کشتی «ام‌تی سایپرس پراسپریتی» با پرچم لیبریا که همگی در نزدیکی سواحل عمان در حال تردد بودند.

پیش از این، ایران از همه کشتی‌های عبوری خواسته بود تنها از مسیری که تهران آن را «مسیر امن» می‌نامد استفاده کنند. این مسیر شناورها را به سواحل ایران نزدیک‌تر می‌کند و بخش‌هایی از آب‌های سرزمینی عمان را نیز در محدوده‌ای که تهران «منطقه ممنوعه» اعلام کرده، قرار می‌دهد. ایران اعلام کرد که کشتی‌های هدف قرارگرفته، هشدار نیروهای ایرانی برای تغییر مسیر را نادیده گرفته بودند.

در مقابل، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا اعلام کرد در پاسخ به این اقدام، سامانه‌های پدافند هوایی، مراکز فرماندهی و کنترل، رادارهای ساحلی، توانمندی‌های موشکی ضدکشتی و بیش از ۶۰ فروند قایق تندرو متعلق به سپاه پاسداران را هدف قرار داده است. به گفته سنتکام، هدف از این حملات در تنگه هرمز و مناطق پیرامونی آن، کاهش توان ایران برای تهدید تجارت و کشتیرانی بین‌المللی بوده است.

آمریکا چه اقدامات دیگری انجام داده است؟

وزارت خزانه‌داری آمریکا شامگاه سه‌شنبه اعلام کرد که معافیت تحریمی مربوط به فروش نفت ایران را لغو کرده است. دونالد ترامپ پیش‌تر و هم‌زمان با آغاز جنگ، به‌طور موقت اجرای تحریم‌ها علیه محموله‌های نفتی که از قبل بارگیری شده بودند را متوقف کرده بود تا از تشدید بحران انرژی جلوگیری کند.

بر اساس یادداشت تفاهمی که ۱۷ ژوئن (۲۷ خرداد) میان دو طرف امضا شد، ایران از معافیتی ۶۰ روزه برای صادرات نفت برخوردار شده بود؛ معافیتی که قرار بود تا ۲۱ اوت (۳۰ مرداد) ادامه یابد. با تصمیم جدید واشنگتن، تمامی قراردادهای جدید فروش نفت ایران از ۷ ژوئیه (۱۶ تیر) بار دیگر مشمول تحریم خواهند شد.

با این حال، محموله‌هایی که پیش از این تاریخ به فروش رسیده و بارگیری شده‌اند، در چارچوب یک دوره انتقالی به مقصد خواهند رسید. درآمد حاصل از این محموله‌ها نیز در حساب‌های بلوکه‌شده نگهداری خواهد شد.

ایران چگونه واکنش نشان داد؟

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد که در پاسخ به حملات آمریکا، ۸۵ هدف نظامی این کشور را در بحرین و کویت هدف قرار داده است. این عملیات هم‌زمان با به صدا درآمدن آژیرهای هشدار در هر دو کشور انجام شد.

سپاه اعلام کرد که مقر ناوگان پنجم آمریکا در بحرین، پایگاه هوایی علی‌السالم در کویت و چندین تأسیسات نظامی دیگر را هدف قرار داده و یک فروند پهپاد آمریکایی مدل MQ-9 را نیز سرنگون کرده است.

هم‌زمان، وزارت امور خارجه ایران حملات آمریکا را «تجاوزی آشکار» و «نقض فاحش» یادداشت تفاهم میان دو کشور توصیف کرد. این وزارتخانه اعلام داشت عملیات اخیر واشنگتن، نقض صریح بند نخست توافق پایان جنگ است؛ بندی که بر توقف کامل اقدامات نظامی تأکید داشت.

وزارت خارجه ایران هشدار داد کشورهای همسایه در جنوب خلیج فارس موظف‌اند مانع استفاده از خاک یا تأسیسات خود برای انجام حملات علیه ایران شوند. این وزارتخانه تأکید کرد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، بر اساس حق دفاع مشروع مندرج در ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد، منشأ هرگونه اقدام تجاوزکارانه علیه ایران را هدف قرار خواهند داد.

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که حملات آمریکا، بازگرداندن تحریم‌های نفتی و ادامه حملات اسرائیل به لبنان، همگی «نقض‌های اساسی» یادداشت تفاهم میان تهران و واشنگتن به شمار می‌روند. او با تأکید بر موضع جمهوری اسلامی نوشت: «دوران زورگویی و باج‌خواهی به پایان رسیده است؛ ما عقب‌نشینی نخواهیم کرد.»

هم‌زمان، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز اعلام کرد اقدامات اخیر آمریکا عناصر بنیادین توافق پایان جنگ را عملاً بی‌اثر کرده است. او هشدار داد که واشنگتن مسئول تمامی پیامدهای خطرناک ناشی از این دور تازه تشدید تنش‌ها خواهد بود.

سرنوشت مذاکرات چه خواهد شد؟

اکنون آینده مذاکرات در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است. ترامپ در نشست ناتو گفت از نظر او یادداشت تفاهم «پایان یافته» است؛ هرچند ممکن است اجازه دهد مذاکره‌کنندگان آمریکایی به گفت‌وگوها ادامه دهند، اما خود این روند را بی‌فایده می‌داند.

این توافق ۶۰ روزه، علاوه بر توقف درگیری‌ها در ایران و لبنان، قرار بود زمینه توافقی درباره برنامه هسته‌ای ایران را فراهم کند. بر اساس آن، ایران عبور کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز را به سطح پیش از جنگ بازمی‌گرداند و در مقابل، آمریکا بخشی از تحریم‌های نفتی را تعلیق و بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران را آزاد می‌کرد.

به باور برخی تحلیلگران، واشنگتن تلاش کرده است این پیام را منتقل کند که حملات اخیر ماهیتی محدود داشته و از منظر حقوقی، یادداشت تفاهم میان دو طرف همچنان معتبر است. با این حال، اظهارات ترامپ مبنی بر پایان‌یافته بودن این توافق، تردیدهای جدی درباره این ارزیابی ایجاد کرده است.

در مقابل، شماری از کارشناسان معتقدند ایران با هدف قرار دادن کشتی‌های تجاری، درصدد تحریک آمریکا در مقطعی حساس بوده است. این مقطع که هم‌زمان با برگزاری نشست ناتو است، هرگونه تشدید درگیری را برای واشنگتن از نظر سیاسی پرهزینه‌تر می‌کند.

از سوی دیگر، این احتمال مطرح است که تهران با طولانی کردن روند مذاکرات تا فرارسیدن ضرب‌الاجل ماه اوت (مرداد/شهریور)، در پی خرید زمان و حفظ اهرم‌های چانه‌زنی خود باشد. با وجود این، بسیاری از تحلیلگران همچنان بر این باورند که هر دو طرف، علی‌رغم تشدید تنش‌های اخیر، انگیزه‌های قابل‌توجهی برای جلوگیری از گسترش جنگ دارند و تلاش خواهند کرد مسیر کاهش تنش را حفظ کنند.