روسیه میتواند در پرونده هستهای ایران نقش مثبت ایفا کند؟
روسیه و چین در سالهای دهه هشتاد به قطعنامههای تحریمی ایران در شورای امنیت رای مثبت داده بودند و در حوزه هستهای همکاری زیادی با تهران نمیکردند. اما امروز روابط تهران با روسیه و چین تفاوت زیادی با سالهای دهه هشتاد و ابتدای دهه نود دارد. فارغ از تمام ملاحظات سیاسی حاکم بر راهبرد هستهای ایران، گزینه همکاری هستهای تهران – مسکو احتمالا بتواند راهی بالقوه برای تغییر شرایط باشد.
فرارو- هرچند که با فوریت پیدا کردن موضوع خاتمه جنگ ایران و آمریکا، موضوع هستهای از دستور کار دستگاه دیپلماسی کنار رفته اما این معنی مختومه شدن پرونده نیست. سخنگوی وزارت امور خارجه هم در میان صحبتهای خود در نشست خبری ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ اشارهای گذرا به این موضوع داشت که گفتگو در موضوع هستهای دو بار به حمله علیه ایران در سال ۱۴۰۴ شد و در حال حاضر خاتمه جنگ نسبت به پرونده اتمی، فوریت دارد.
به گزارش فرارو، برنامه هستهای ایران تاریخی طولانی و پر فرازونشیب دارد که هر مقطع آن، نیازمند تاریخنگاری و آسیبشناسی دقیق زوایای مختلف است. تیرماه سال گذشته به دنبال بمباران تاسیسات هستهای کشورمان در بمباران آمریکاییها، برنامه غنیسازی متوقف شد و حالا که بیش از ۱۰ ماه از آن زمان میگذرد، هنوز مشخص نیست که برنامه مذکور به چه نقطهای خواهد رسید. فارغ از تمام ملاحظات سیاسی حاکم بر راهبرد هستهای جمهوری اسلامی ایران، گزینه همکاری هستهای تهران – مسکو میتواند یک راه بالقوه برای تغییر شرایط باشد.
جایگاه روسیه در صنعت هستهای
کشور روسیه یک بازیگر کلیدی در صنعت هستهای جهان است که بیش از هر چیز با صادرات و تامین سوخت مورد نیاز نیروگاههای اتمی و همچنین پروژههای ساخت رآکتور شناخته میشود. میراثی که از صنعت هستهای دوران شوروی به جا ماند و در دوران بعد از فروپاشی آن نیز ادامه پیدا کرد و روندی صعودی داشت.
آمارها نشان میدهد که در حال حاضر روسیه پروژههای ساخت رآکتور هستهای را در کشورهایی مانند چین، هند، مصر، ترکیه و اسلواکی بر عهده دارد. بخشی از پروژههای روسیه در برخی از همین کشورها و نقاطی دیگر مانند بنگلادش، بلاروس و اسلواکی به پایان رسیده و در حال حاضر مشغول کار است.
بر اساس آمار World nuclear association، در سال ۲۰۲۶ بیش از ۷۵ رآکتور در حال ساخت در جهان وجود دارد و برای ساخت ۱۲۰ رآکتور دیگر نیز برنامهریزی شده است. آمارها میگوید که روسیه تا قبل از جنگ اوکراین، حدود نیمی از قراردادهای ساخت نیروگاههای هستهای در جهان را در اختیار داشت.
روسیه در اردیبهشت ۱۴۰۵، کارگزاری سوخت در نیروگاه اتمی بنگلادش را آغاز کرد
ذخایر اورانیوم نیز روسیه پس از استرالیا، قزاقستان، کانادا و نامیبیا، پنجمین کشور دارنده منابع اورانیوم در جهان است که با توانایی صنعتی و علمی این کشور ترکیب میشود.
روسیه یکی از تامینکنندگان اصلی سوخت رآکتورهای هستهای در جهان است که تا قبل از جنگ اوکراین، مشتریان اروپایی نیز داشت. اما این جنگ تاثیراتی بر قراردادهای صادرات سوخت و ساخت رآکتور در برخی کشورها به جا گذاشت. کشورهای اروپای شرقی که از رآکتورهای ساخته شده در دوران جنگ سرد و توسط شوروی استفاده میکنند، برای تامین سوخت به روسیه وابسته هستند.
آمریکا بخشی از نیاز خود به اورانیوم غنیشده را از روسیه تامین میکرد
آمریکا نیز یکی از واردکنندگان سوخت هستهای و اورانیوم غنیشده از روسیه بود و بر اساس آمار منتشر شده از سوی وزارت انرژی آمریکا، در سال ۲۰۲۲ روسیه حدود یک چهارم از اورانیوم غنی شده مورد استفاده برای تامین سوخت بیش از ۹۰ رآکتور تجاری آمریکا را تامین کرده است. این عدد در سال ۲۰۲۳ اوج گرفت. در واقع مسکو سالها به عنوان اولین تامینکننده خارجی خارجی سوخت مورد نیاز آمریکا شناخته میشد و حتی بعد از دستور محدودیت صادرات این محصول به خارج از کشور توسط پوتین و ممنوعیت خرید از سوی دولت آمریکا، بخشی از اورانیوم مورد نیاز ایالات متحده با مجوزها و معافیتهایی از روسیه وارد میشد.
آمریکا در حال تلاش برای جایگزینی سوخت روسیه با استفاده از منابع خارجی و ظرفیت غنیسازی داخلی خود است. آمریکا ۹۴ نیروگاه اتمی دارد و حدود ۲۰ درصد از برق این کشور از طریق این نیروگاهها تامین میشود.
در حال حاضر چین، بزرگترین خریدار اورانیوم غنیشده از روسیه محسوب میشود و اعداد و ارقام این تجارت در سال ۲۰۲۵، افزایش چشمگیری داشت. چین اورانیوم غنیشده مورد نیاز خود را در حال حاضر به ترتیب از روسیه، قزاقستان، آمریکا و فرانسه وارد و بخشی از آن را نیز خود تولید میکند. چین ۶۴ نیروگاه اتمی دارد و حدود ۵ درصد از برق کشور را از این طریق تامین میکند.
نیروگاههای هستهای چین در شرق و جنوبشرقی این کشور قرار دارند که دارای دسترسی به منابع آب است
بازی سیاسی با غنیسازی
غنیسازی اورانیوم در بعضی کشورها، جنبه صنعتی و تجاری دارد. الزاماً تمام کشورهایی که غنیسازی اورانیوم و صادرات مشتقات آن را انجام میدهند، دارای تسلیحات هستهای نیستند. اما تمام دارندگان تسلیحات، امکانات غنیسازی اورانیوم را در اختیار دارند و این عملیات را انجام میدهند. در روند گسترش صنعت هستهای، برخی کشورهای جهان سوم مانند مصر هم به سمت غنیسازی حرکت کردند و مواد اعلام نشده در تحقیقات از آنها (به طور مشخص در سال ۱۳۸۸) کشف شد؛ یا حتی هند و پاکستان سلاح هستهای ساختند و اسرائیل نیز علاوه بر تسلیحات، تاسیسات غنیسازی نیز در اختیار دارد.
سپتامبر ۲۰۲۴ (شهریور ۱۴۰۳) برای اولین بار تصاویر گستردهای از تاسیسات غنیسازی کره شمالی منتشر شد
اما تقریباً هیچ کدام از این طرفها با مشکلات بینالمللی و حقوقی گستردهای مواجه نشدند یا به خاطر روابط با آمریکا، موضوع حل و فصل شد. چرا که مسائل سیاسی بخش مهمی از سیاستگذاری هستهای در جهان و گاهی برقراری توازن میان قدرتها را تشکیل میدهد. کره شمالی و ایران در این میان یک استثناء هستند.
علاوه بر شرکتهای چندملیتی و داخلی که تامینکننده نیازهای کشورها به اورانیوم غنیشده هستند، آژانس بینالمللی انرژی اتمی هم در سال ۲۰۱۷ پروژه بانک اورانیوم غنیشده با غنای پایین برای مصارف صلحآمیز را کلید زد و در سال ۲۰۱۹ این تاسیسات در قزاقستان به بهرهبرداری رسید.
بانک اورانیوم غنیشده آژانس در قزاقستان
همکاری هستهای تهران - مسکو
بخشی از علت ریلگذاری هستهای جمهوری اسلامی ایران طی سه دهه گذشته، موضوع تامین سوخت مورد نیاز رآکتور تحقیقاتی تهران بود. چرا که ذخایر سوخت ۲۰ درصدی که ایران سالها قبل از آرژانتین خریداری کرده بود در دهه هشتاد به پایان میرسید و باید این نیاز تامین میشد.
روابط ایران و غرب از یک سو و روابط ایران با روسیه در این دوران متفاوت از امروز بود. روسیه و چین در سالهای دهه هشتاد به قطعنامههای تحریمی ایران در شورای امنیت رای مثبت داده بودند و در حوزه هستهای همکاری زیادی با تهران نمیکردند.
ممنوعیت همکاری هستهای روسیه با ایران بعد از تحریمهای شورای امنیت، پس از برجام (آذر ۱۳۹۴) با فرمان پوتین لغو شد.
رئیس سازمان انرژی اتمی ایران و مدیرعامل شرکت دولتی روساتم، سپتامبر ۲۰۲۵
اما امروز روابط تهران با روسیه و چین تفاوت زیادی با سالهای دهه هشتاد و ابتدای دهه نود دارد. تهران – مسکو در حال حاضر توافق جامع راهبردی با ایران دارد که همکاریهای هستهای نیز بخشی از آن است. به خصوص این که سوخت مورد نیاز ایران نیز در چارچوب توافقهای هستهای – مانند قراردادهای مشابه روسیه و دیگر کشورها – تامین میشود.
در حال حاضر روسیه سوخت نیروگاه بوشهر را تامین میکند و ساخت واحد دوم این نیروگاه نیز توسط آنها انجام میشود.
