سه درد اصلی تهرانی‌ها/ باخت شهر به سکوی سیاسی

صدای شهروندان تهرانی درباره مصائب زندگی در پایتخت، ظاهرا به «خیابان بهشت» می‌رسد؛ اما به‌خاطر آنچه «کاربری غیرشهری» یک پست کلیدی در «مدیریت‌شهری» عنوان می‌شود، این صداها خیلی مورد توجه مدیران قرار نمی‌گیرد.

به گزارش دنیای اقتصاد، نتایج نظرسنجی از ۱۲ عضو شورای شهر پایتخت درباره پرتکرارترین مطالبه شهروندان در بازدیدهای میدانی از محله‌ها نشان می‌دهد، آلودگی‌هوا، ترافیک و ضعف حمل‌ونقل عمومی سه درد اصلی این کلان‌شهر است. این سه ابرچالش در تهران، دست‌کم ۱۴سال است در شهر خودنمایی می‌کند و همواره در صدر پاسخ‌هایی بوده که شهروندان در پیمایش‌های نامنظم بخش‌های مطالعاتی شهرداری مطرح کرده‌اند؛ ضمن آنکه روند متغیرهای این سه فاکتور نیز سال به سال بدتر شده است.

اکنون این نظرسنجی یک پرسش در خود شکل داده؛ چرا هزینه‌هایی که در شهر توسط مدیریت شهری صورت می‌گیرد به جای التیام دردها، به افت مداوم «کیفیت زندگی» می‌انجامد؟ کارشناسان حوزه سیاستگذاری شهری در این باره معتقدند، بهره‌برداری سیاسی از جایگاه «مدیریت شهری» طی سنوات گذشته باعث جهت‌دهی به پروژه‌هایی همچون بزرگراه‌سازی شده که کارکرد آن‌ها، تشدید همین دردها بوده است. 

ضعف حمل‌ونقل عمومی، ترافیک و آلودگی هوا ۳چالش اساسی و مزمنی است که زندگی شهروندان تهرانی را تحت‌الشعاع قرار داده‌است. درحالی‌که بیش از یک دهه از شناسایی این چالش‌ها و عدم‌رفع آن‌ها می‌گذرد، شهروندان تهرانی با چالش‌های جدیدی از جمله کثیفی‌شهر، فرونشست زمین، بحران کم‌آبی، تمرکز جمعیت فراتر از ظرفیت در پایتخت، نظام ساخت‌وساز دارای ایراد و کیفیت پایین زندگی دراین شهر مواجه شده‌اند.

چالش‌های ذکرشده در گفت‌وگو با دوازده عضو فعلی شورای‌شهر تهران استخراج شده‌است و البته ۳چالش حمل‌ونقل عمومی ضعیف، ترافیک و آلودگی هوا در صدر مشکلات تهرانی‌ها قرار دارند. مدیران شهری طی ۱.۵دهه از پس رفع ۳چالش اصلی شهروندان تهرانی برنیامده‌اند. این موضوع، این سوال را مطرح می‌کند که آیا این مشکلات قابل‌رفع نبوده یا عزمی برای رفع آن‌ها وجود نداشته‌است و با افزایش چالش‌های زندگی در پایتخت، چه آینده‌ای برای پایتخت رقم خواهد خورد؟

بررسی‌ها حکایت از آن دارد که مدیریت شهری در طول ۱.۵دهه‌اخیر تنها با تمرکز بر توسعه حمل‌ونقل عمومی، می‌توانست ترافیک و آلودگی هوا را نیز مرتفع کند، اما دیربازده‌بودن رفع این چالش و تمرکز بر اهداف سیاسی از سوی مدیران شهری باعث شد تا حل این سه چالش مزمن شهر به فراموشی سپرده شود. 

باخت شهر به سکوی سیاسی

سمیه فروغی، کارشناس حوزه شهری درخصوص پابرجاماندن ۳ چالش اصلی شهروندان تهرانی به‌رغم گذر زمان طولانی گفت: شهردار تهران دارای جایگاه سیاسی است و همین‌جایگاه باعث‌شده تا در بسیاری از موارد، شهرداران به‌جای تمرکز بر رفع چالش‌های پایتخت به‌دنبال سکوسازی برای کسب مناصب بزرگ‌تر بعدی باشند. این رویه باعث می‌شود که مدیریت شهری تهران به‌جای حل چالش‌های اساسی شهروندان تهران درصدد اجرای پروژه‌هایی برآید که در زمان نسبتا کوتاهی بازده زیادی را رقم بزند.

به‌عنوان نمونه به سراغ ساخت بزرگراه برود تا بودجه‌مدیریت شهری را صرف کار دیربازدهی نظیر توسعه مترو کند. نمونه دیگری از این موضوع ایجاد قرارگاه مسکن در این دوره مدیریت شهری بود. در قانون شهرداری‌ها، ۶ ماموریت برای شهرداری تهران تعیین‌شده که ساخت مسکن در زمره آن‌ها نیست، اما شهرداری با هدف دیده‌شدن به سراغ تاسیس چنین قرارگاهی می‌رود، اما توسعه حمل‌ونقل عمومی راکه می‌تواند چالش‌های ترافیک و آلودگی هوا را مرتفع کند، زمین می‌گذارد، چراکه دیربازده است و بعید است که بتواند دستاورد نمایانی را برای آن‌ها رقم بزند. 

رضایت بالاتر ممکن بود

سیدجعفر تشکری‌هاشمی، رئیس کمیسیون عمران و حمل‌ونقل شورای‌شهر تهران «بهبود کیفیت و کمیت حمل‌ونقل عمومی»، «بهبود نظافت و نگهداشت شهر» و «حفظ درختان پارک‌های جنگلی و شهر از خشکی و قطع‌شدن» را ۳ خواسته اصلی شهروندان تهرانی دانست و گفت: شهروندان تهرانی به فراخور زمان، عملکرد شهرداری و تاثیر آن بر زندگی خود خواسته‌های متفاوتی از اعضای شورای‌شهر دارند و طبیعتا در بازه ۴.۵سال‌اخیر این خواسته‌ها و اولویت آن‌ها یکسان نبوده‌است، با این‌وجود به عقیده من «ارتقای کمی و کیفی حمل‌ونقل عمومی» پراولویت‌ترین خواست شهروندان تهرانی در این دوره بود. البته مدیریت شهری برای ارتقای حمل‌ونقل عمومی در این دوره اقداماتی انجام داده، اما این اقدامات لزوما منطبق با نیازهای شهر نبوده و بنابراین به نتیجه نرسیده‌است.

رسیدگی به «آلودگی هوا» و حل «ترافیک» از دیگر درخواست‌های شهروندان تهرانی است که البته این خواسته‌ها زیرمجموعه «توسعه حمل‌ونقل عمومی» هستند و با حل چالش ذکرشده مرتفع می‌شوند. دومین خواسته پرتکرار شهروندان تهرانی بهبود ارائه خدمات نظافت شهری و سومین درخواست شهروندان مهار قطع و خشکی درختان در پارک‌های جنگلی و خیابان‌های شهر است. 

فاصله از انتظارات

ناصر امانی، رئیس کمیته منابع انسانی شورای‌شهر تهران «نظافت شهر و مقابله با حیوانات موذی»، «کاهش آلودگی هوا» و توسعه «حمل‌ونقل عمومی» را ۳ خواسته اصلی شهروندان تهرانی می‌داند. 

وی معتقد است؛ عدم‌موفقیت مدیریت شهری در اجرای نظافت شهری باعث نارضایتی شهروندان تهرانی شده، به‌نحوی‌که در شرایط کنونی مهم‌ترین دغدغه شهروندان نگهداشت ضعیف و تردد حیوانات موذی در سطح شهر است. البته تلاش‌هایی برای بهبود این موضوع انجام‌شده، اما به نتیجه مطلوب نرسیده‌است. 

نقش شهروندان در تحقق خواسته‌ها

مهدی عباسی، رئیس کمیسیون شهرسازی و معماری شورای ششم «حل مساله کیفیت هوا»، «حل مساله آب» و «بهبود کیفیت زندگی» را به‌ترتیب مهم‌ترین خواست شهروندان از مدیریت شهری دانست و گفت: رفع مسائل ذکرشده نیاز به عزمی ملی دارد که در آن بازیگران مختلفی نقش ایفا می‌کنند و قاعدتا یکی از این بازیگران، مدیریت شهری است که اتفاقا در حل این چالش‌ها نقش مهمی می‌تواند داشته‌باشد. دولت و قانون‌گذار نیز مکمل مدیریت شهری برای رفع چالش‌های مهمی هستند که این روزها شهروندان تهرانی با آن مواجه هستند. رفع چالش‌های مدنظر شهروندان بدون مشارکت آن‌ها امکان‌پذیر نیست. 

شنیدن صدای شهروندان

مهدی اقراریان، رئیس کمیته حقوقی شورای‌شهر تهران شنیدن مطالبات مردم و رساندن صدای آن‌ها به مدیران شهری، بهبود کیفیت زندگی و تمرکززدایی از تهران را سه خواسته اصلی شهروندان تهرانی عنوان کرد. وی ادامه‌داد: شهروندان تهرانی با چالش‌های متعددی در زندگی روزانه خود مواجه هستند و اعضای شورای‌شهر باید به‌دنبال پرداختن به این چالش‌ها به‌جای حمایت از مدیریت شهری باشند. درحالی‌که حل مسائل و مشکلات شهر مهم‌ترین وظیفه اعضای شورای‌شهر تهران است، ۲ نگاه حداقلی و حداکثری برای حل مشکلات مطرح است.

در حال‌حاضر نگاه مدیران شهری حداقلی بوده و تنها به‌دنبال دستاوردها با دوره‌های قبل برای دفاع از کارنامه خود هستند. برداشتن تمرکز از تهران و تغییر نگاه از شهری با وجهه تهدیدآمیز به شهری فرصت‌محور می‌تواند خواسته بعدی شهروندان تهرانی باشد. 

عملکرد قابل‌دفاع در تحقق خواسته‌ها

پرویز سروری، نایب‌رئیس شورای‌شهر تهران در پاسخ به مهم‌ترین خواسته شهروندان از اعضای شورای‌شهر گفت: در ابتدای شروع به‌کار این دوره از مدیریت شهری، موضوع سنجش اولویت‌های مردم و حرکت در مسیر حل آن‌ها مدنظر قرارگرفت. بررسی‌ها نشان‌داد؛ حل چالش ترافیک، کمبود حمل‌ونقل عمومی و رفع معضل آلودگی؛ خواسته‌های اصلی شهروندان از اعضای شورای‌شهر است. در این دوره، نیمی از بودجه‌مدیریت شهری به بخش حمل‌ونقل تخصیص یافت تا اقدامات شایانی برای رفع مهم‌ترین چالش‌های شهروندان تهرانی انجام شود و اتفاقا بزرگ‌ترین اقدامات ممکن در حوزه حمل‌ونقل نسبت به دوره‌های قبل در این دوره مدیریت شهری انجام شد. 

حل چالش‌ها در گرو مدیریت شهری یکپارچه

علیرضا نادعلی، سخنگوی شورای ششم در پاسخ به ۳درخواست اصلی شهروندان تهرانی از شورای‌شهر گفت: در ابتدای این دوره، پژوهشی انجام شد که طبق آن خواسته‌های اصلی شهروندان از شورای‌شهر و شهرداری احصا شود؛ نتایج نشان‌داد که «کنترل آلودگی هوا» و رفع «ترافیک» در زمره دوخواست اصلی شهروندان تهرانی قرار دارد. تدوین برنامه توسعه شهر تهران و بودجه‌ریزی سالانه برای شهر نیز براساس احصای موارد ذکرشده در این دوره انجام شد.

به‌عنوان نمونه در ابتدای این دوره ارتقای تعداد اتوبوس‌های تهران به ۹هزار واحد تا پایان‌دوره به‌عنوان هدف تعیین شد. در این دوره مدیریت شهری، شورا و شهرداری تمامی توان خود را برای تحقق اهداف تعیین‌شده در بخش توسعه حمل‌ونقل عمومی گذاشتند، اما با توجه به شرایط کشور تامین ۹هزار اتوبوس برای شهر تهران به واقعیت نرسید. 

وی ادامه‌داد: برای رفع چالش‌های اصلی شهروندان تهرانی نیاز به تصمیم‌گیری فرادستگاهی است؛ تهران پایتخت کشور بوده و برای حل چالش‌های اساسی آن نیاز به همکاری همزمان دولت و تمامی نهادها است. بسیاری از شهرهای بزرگ دنیا که امروز در زمره شهرهای پاک قرار دارند، روزگاری همانند تهران هوای آلوده داشتند، اما توانستند با برنامه‌ریزی و اجرا، این چالش را برطرف کنند. شهرهای بزرگ چین به‌عنوان کشوری که با آن در زمینه مدیریت شهری، مراوداتی برقرارشده نیز روزگاری در زمره آلوده‌ترین شهرهای دنیا قرار داشتند، اما توانستند با اخذ راهکارهای گوناگون از جمله توسعه حمل‌ونقل عمومی و برقی‌سازی این مشکل را برطرف کنند. تمامی چالش‌های ذکرشده در صورتی برطرف می‌شوند که مدیریت شهری به شکل یکپارچه شهر را اداره کند، رویه‌ای که در بسیاری از شهرهای بزرگ دنیا اجرایی شده و به نتیجه مطلوب نیز رسیده‌است. 

کندی در تحقق وعده‌ها با موانع عمومی

سیداحمد علوی، رئیس کمیته گردشگری شورای‌اسلامی شهر تهران درخصوص انتظارات شهروندان تهرانی از مسوولان شهری گفت: حل چالش آلودگی هوا، ترافیک و موضوعات مربوط به معیشت مردم، مهم‌ترین درخواست شهروندان از اعضای شورای‌شهر تهران است. البته حل این چالش‌ها تنها توسط مدیریت شهری میسر نیست و نیاز به همکاری میان دستگاهی و نهادی دارد. رفع آلودگی هوا یکی از مهم‌ترین خواسته‌های مدیریت شهری است، بخشی از آلودگی هوا نتیجه تردد خودروها از جمله وسایل حمل‌ونقل عمومی نظیر اتوبوس‌ها و تاکسی‌ها در شهر است که در این دوره مدیریت شهری تلاش شد تا نهضت برقی‌سازی در اتوبوس و تاکسی آغاز شود و به این‌ترتیب گامی در مسیر کاهش آلودگی برداشته شود.

البته سرعت برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی به کندی پیش‌می‌رود که بخشی از این موضوع وابسته به شرایط کشور است. شورای ششم در این دوره ۵۰درصد بودجه‌شهرداری را برای بخش حمل‌ونقل عمومی درنظر گرفت و با این روند بودجه‌ریزی نشان‌داد که درصدد رفع چالش‌های اساسی شهروندان تهرانی است. طی این دوره مدیریت شهری، به‌رغم وجود مشکلات در توسعه حمل‌ونقل عمومی، ۲هزار اتوبوس به سامانه اتوبوسرانی پایتخت اضافه شد، ۲۰ ایستگاه جدید مترو به خطوط قبلی اضافه شد و خرید واگن مترو از منابع داخلی و واردات پیگیری شد. 

شهرداری پای کار بود، دولت عقب نشست

مهدی بابایی، رئیس کمیته ایمنی و مدیریت بحران شورای‌اسلامی شهر تهران، رفع آلودگی هوا، توسعه حمل‌ونقل عمومی و کاهش ترافیک را به‌ترتیب خواسته‌های اصلی شهروندان از مدیریت شهری دانست که از طریق نظرسنجی‌ها استحصال شده‌است. در این دوره مدیریت شهری، بودجه‌ریزی و تصویب برنامه‌های توسعه‌ای کاملا منطبق با خواسته‌های اصلی شهروندان بود. در ابتدای این دوره تامین ۷هزار و ۵۰۰دستگاه اتوبوس جدید برای شهر هدف‌گذاری شد که از این تعداد ۲هزار و ۵۰۰ عدد آن عملیاتی شده و تلاش برای تامین مابقی آن‌ها ادامه دارد.

همچنین ۳رام قطار تولید داخل به ناوگان حمل‌ونقل مترو اضافه‌شده و از قطارهای خارجی خریداری‌شده، ساخت ۲رام به نتیجه رسیده و به‌زودی به ناوگان متروی تهران اضافه می‌شود. با تامین کامل تمامی واگن‌هایی که قرارداد خرید آن‌ها تکمیل‌شده، ظرفیت جابه‌جایی مسافر در متروی تهران دوبرابر می‌شود. درحالی این نتایج حاصل‌شده که در این دوره مدیریت شهری دولت کم‌ترین کمک را در تامین حمل‌ونقل عمومی شهر تهران انجام داده‌است.

کاهش آلودگی هوا و کاهش ترافیک در گرو حل توسعه حمل‌ونقل عمومی است. در این دوره مدیریت شهری، ۵۱کیلومتر بر طول خطوط متروی تهران افزوده شد، ۲۰ ایستگاه جدید افتتاح شد و نهضت برقی‌سازی حمل‌ونقل عمومی آغاز شد، با این وجود حل این چالش‌ها توسط شورا و شهرداری و بدون کمک دولت میسر نیست. 

ترافیک و آلودگی؛ چالش‌های اصلی شهروندان

سیدمحمد آقامیری رئیس کمیته عمران شورا رفع «آلودگی هوا»، «درست‌شدن چالش ترافیک» و «گسترش حمل‌ونقل عمومی» را به‌ترتیب ۳ خواسته اصلی شهروندان تهرانی دانست. برای کاهش آلودگی هوا ۳ وظیفه تعریف شد که شامل «توسعه پارک‌ها و بوستان‌ها»، «ارتقای سیستم معاینه فنی» و «گسترش حمل‌ونقل عمومی» می‌شد. آقامیری ادامه‌داد: در بحث توسعه حمل‌ونقل عمومی که تاثیر بسزایی بر کاهش بار ترافیکی دارد، اقدامات شایانی انجام شده که خرید اتوبوس، خرید واگن و ساخت خطوط جدید مترو از جمله این اقدامات بوده‌است. 

ریل‌گذاری و نظارت

رئیس کمیسیون برنامه و بودجه‌شورای شهر تهران معتقد است؛ مهم‌ترین وظیفه شورای‌شهر ریل‌گذاری و سیاستگذاری صحیح برای اداره شهر و نظارت بر رفتار مدیران اجرایی شهرداری است. وی ادامه می‌دهد؛ اما اگر قرار باشد به شکل مصداقی به قضیه بپردازیم به عقیده من مهم‌ترین خواست شهروندان از اعضای شورای‌شهر در شرایط کنونی «اداره صحیح شهر»، «حمل‌ونقل عمومی و ترافیک و آلودگی هوا» و بحث «تمیزی شهر» است. این انتظارات اجرایی مردم است و ریل‌گذاری برای آن از طریق نوشتن برنامه و تصویب بودجه و نظارت پیش‌می‌رود که این در زمره وظایف شورای‌شهر تهران است. 

محیط‌زیست؛ خواست اول مردم

محسن پیرهادی رئیس کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری شورای‌شهر اولین مطالبه شهروندان تهرانی را حل چالش‌های محیط‌زیستی دانست و گفت: حل چالش‌های محیط‌زیستی شامل حل چالش آلودگی هوا و فضای سبز اولین خواسته شهروندان تهرانی از اعضای شورای است. توسعه حمل‌ونقل عمومی و ارتقای ناوگان اتوبوسرانی، مترو و تاکسی دومین موضوع است. موضوعات مرتبط با شهرسازی و پس از آن حوزه اجتماعی و فرهنگی انتظارات بعدی شهروندان از شورای‌شهر و مدیریت شهری است. در دوره شورای ششم بیشترین و بنیادی‌ترین فعالیت‌ها در حوزه محیط‌زیست انجام شد؛ طرح جامع آب غیرشرب فضای سبز با برش مناطق ۲۲گانه شهر تهران تدوین شد، طرح جامع فضای سبز تدوین شد و در بحث شناسایی و پایش منابع آلاینده نیز، سامانه مردم‌پایه ایجاد شد. 

ضرورت حل فرونشست

احمد صادقی عضو شورای ششم مهم‌ترین خواست شهروندان تهران از اعضای شورای‌شهر و مدیریت شهری را به‌ترتیب اولویت «کاهش ترافیک و کاهش آلودگی هوا»، «ارتقای نظافت شهر» و رفع معضل «فرونشست زمین» عنوان کرد. در این دوره مدیریت شهری اقدامات قابل‌توجهی برای توسعه حمل‌ونقل عمومی انجام شد. این اقدامات در راستای کاهش بار ترافیکی شهر و به‌تبع آن کاهش آلودگی هوا بود. دومین خواسته ارتقای کیفیت نظافت شهر بود؛ تحقق این موضوع مشارکت همگانی می‌خواهد و تنها با افزایش بودجه و اولویت برنامه‌ای نمی‌توان آن را حل کرد.

سومین خواست شهروندان تهرانی حل چالش فرونشست است؛ مدیریت شهری می‌تواند در رفع این چالش به‌شدت دخیل باشد. بخشی از چالش فعلی فرونشست زمین در تهران در نتیجه نفوذناپذیرکردن زمین شهر رقم خورده است. اگر مجددا بستر خاک بتواند آب‌های بارندگی و سطحی شهر را جذب کند، خاک زنده شده و مساله فرونشست برطرف می‌شود.