قدرت‌نمایی جنگنده نسل پنجم ترکیه در آسمان ریاض

عربستان سعودی به تازگی سومین دوره نمایشگاه جهانی دفاع را با امضای ۶۰ قرارداد نظامی و دفاعی به ارزش بیش از ۳۳ میلیارد ریال (تقریباً ۸.۸ میلیارد دلار) به پایان رساند. 

به گزارش اقتصادنیوز به نقل از میدل‌ایست آنلاین، این موضوع نشان‌دهنده‌ی عزم این پادشاهی برای تنوع بخشیدن به تأمین‌کنندگان تسلیحات خود و تسریع توسعه صنعت دفاعی داخلی در زمانی است که بی‌ثباتی منطقه‌ای به اوج خود رسیده است. با این حال این رویداد حائز نکات قابل توجه دیگری هم بود. 

لحظه برجسته، مشارکت بین‌المللی بی‌سابقه و قراردادهای بزرگ

این نمایشگاه دوسالانه پنج روزه که توسط اداره کل صنایع نظامی عربستان سعودی سازماندهی شده بود، مشارکت بین‌المللی بی‌سابقه‌ای را به خود جلب کرد. احمد العوهالی، فرمانده صنایع نظامی عربستان، در یک نشست مطبوعاتی در ملحم، نمایشگاه ۲۰۲۶ را نتیجه دو سال کار هماهنگ بین نهادهای دولتی و شرکای بخش خصوصی توصیف کرد و آن را لحظه‌ای برجسته برای بخش دفاعی پادشاهی خواند. 

نمایشگاه امسال میزبان ۱۴۸۶ غرفه از ۸۹ کشور به همراه ۵۱۳ هیئت رسمی به نمایندگی از ۱۲۱ دولت بود. تعداد بازدیدکنندگان به ۱۳۷۰۰۰ نفر رسید، در حالی که فضای نمایشگاه در مقایسه با دوره قبلی ۵۸ درصد افزایش و به بیش از ۲۷۲۰۰۰ متر مربع در چهار سالن رسید. علاوه بر این، ۷۳ تفاهم‌نامه و ۲۲۰ توافق‌نامه منعقد شد، از جمله ۹۳ معامله بین دولتی و ۱۲۷ توافق‌نامه بین شرکت‌ها. 

این نمایشگاه همچنین شامل یکی از بزرگترین نمایش‌های هوایی و استاتیک تخصصی منطقه بود که شامل ۶۳ هواپیمای استاتیک و ۲۵ هواپیما در نمایش‌های هوایی زنده، از جمله F-15 Eagle، F-16 Fighting Falcon، F-35 Lightning II و جت‌های Eurofighter Typhoon بود. در مجموع حدود ۷۰۰ ادوات نظامی، در کنار سکوهای دریایی، سیستم‌های بدون سرنشین و نمایش‌های زمینی زنده به نمایش گذاشته شد. 

اندرو پیرسی، مدیرعامل نمایشگاه دفاع جهانی، گفت که این رویداد ظرفیت عربستان سعودی را برای گرد هم آوردن جامعه دفاعی جهانی و تسهیل انتقال فناوری و مشارکت‌های صنعتی نشان داد. این برنامه شامل ۳۵۵ نمایش زنده و ۷۰ جلسه رهبری فکری در سه عرصه بود که ۱۵۱ سخنران به موضوعات نظامی و ادغام دفاع چند حوزه‌ای پرداختند. 

انگیزه تنوع و بومی‌سازی

این نمایشگاه در بحبوحه دوره‌ای بی‌سابقه از تنش در سراسر خاورمیانه، درگیری‌های مداوم و تشدید رقابت‌های منطقه‌ای برگزار می‌شود که کشورهای خلیج فارس را به تسریع برنامه‌های نوسازی دفاعی واداشته است. 

ریاض اصرار دارد که سیاست دفاعی‌اش ماهیتی بازدارنده دارد نه تهاجمی. با این حال، مقیاس فعالیت‌های تدارکاتی و مشارکتی، نشان‌دهنده تأکید روزافزون بر آمادگی نظامی و حفاظت از منافع ملی، به ویژه در برابر تهدیدات در حال تحول مانند موشک‌های بالستیک، جنگ پهپادی و حملات غیرمتعارف است. 

محور اصلی این استراتژی، بومی‌سازی هزینه‌های دفاعی تحت چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی است. به گفته الوهلی، پادشاهی سعودی «جهش تاریخی» در تولید نظامی داخلی را محقق کرده و بومی‌سازی را از تنها ۴ درصد در سال ۲۰۱۸ به ۲۵ درصد تا پایان سال ۲۰۲۴ افزایش داده است، که افزایشی چهار برابری در هشت سال است. اشتغال در این بخش از ۲۵۰۰۰ نفر در سال ۲۰۲۰ به ۳۴۰۰۰ نفر افزایش یافته است و اکنون ۶۳ درصد از نیروی کار را شهروندان سعودی تشکیل می‌دهند. هدف بلندمدت، بومی‌سازی بیش از ۵۰ درصد از هزینه‌های دفاعی تا سال ۲۰۳۰، کاهش وابستگی به واردات و ایجاد یک پایگاه صنعتی ملی یکپارچه است. 

با تداوم بی‌ثباتی‌های منطقه‌ای، گسترش مشارکت‌های دفاعی و تلاش عربستان سعودی برای بومی‌سازی، نشان‌دهنده‌ی جاه‌طلبی این کشور نه تنها برای تبدیل شدن به یک خریدار عمده‌ی تسلیحات، بلکه به عنوان یک قطب منطقه‌ای و جهانی برای تولیدات نظامی و فناوری‌های پیشرفته‌ی دفاعی است. 

غایب بزرگ؛ رقابت بر سر قطب منطقه

در واقع، نمایشگاه جهانی دفاع در ریاض دقیقاً همان کاری را انجام داد که برای آن طراحی شده بود: نمایش اعتماد به نفس، توانایی و جاه‌طلبی. جت‌های جنگنده در بالای سر غرش می‌کردند و سخت‌افزارهای دقیق زیر نورها می‌درخشیدند با رقص بی‌عیب و نقص است. با این حال، به نوشته مونوکل، یک غیبت مشهود از ارتفاع پروازها بیش‌تر به چشم آمد: امارات متحده عربی عمدتاً در عمل غایب بود. 

علی‌رغم حضور ظاهری حدود ۳۰ شرکت اماراتی، آن‌ها عمدتاً غایب بودند که عموما به تنش‌های طولانی بین ابوظبی و ریاض ربط داده شد. در واقع، نمایشگاه‌های دفاعی بازارهای بی‌طرف نیستند – آن‌ها امتدادی از کشورداری هستند. حضور، همسویی است. کناره‌گیری، ارسال یک پیام است. این پیام، نشان دهنده رابطه‌ای است که از هم‌گرایی به رقابت تغییر کرده است. عربستان سعودی و امارات متحده عربی دیگر در مورد آینده منطقه کاملاً هم‌سو نیستند. مشهودترین گسست، یمن است، جایی که اهداف نظامی مشترک سابق از هم جدا شده‌اند. 

با توجه به اینکه حوزه دفاع، سیاسی‌ترین صنعت و آسان‌ترین مکان برای ارسال سیگنال بدون صدور بیانیه است، اغلب اولین جایی است که توافق در آن به بوته آزمایش گذاشته می‌شود. غرفه‌های خالی، لوگوهای از دست رفته و «مسائل اداری» به ابزارهای روابط بین‌الملل منفعل-تهاجمی تبدیل شده‌اند. هیچ دیپلماتی فراخوانده نمی‌شود. این پیام از طریق نقشه‌های طبقات نمایشگاه منتقل می‌شود. 

در واقع، سوال بزرگ‌تری که بر سر سالن‌های نمایشگاه وجود داشت این بود که آیا خلیج فارس می‌تواند اجازه دهد این تنش‌ها ادامه پیدا کنند یا خیر. عربستان سعودی و امارات متحده عربی در حال رقابت برای تبدیل شدن به قطب ضروری سرمایه، صنعت و نفوذ در منطقه هستند. اگر اجازه دهید سیاست بیش از حد در تجارت نفوذ کند، هر دو کشور در معرض خطر تضعیف همان مدلی قرار می‌گیرند که به جهان می‌فروشند. 

چالش جت‌های چینی در خاورمیانه

از سوی دیگر، با تشکیل آرایش‌های پیچیده هوایی توسط جت‌ها و نمایش پیشرفته‌ترین جنگنده‌های جهان بر روی زمین نمایشگاه ریاض، تولیدکنندگانی از ایالات متحده، چین، کره جنوبی و ترکیه در ریاض گرد هم آمدند تا قراردادهایی با وزن مالی و استراتژیک را دنبال کنند. به نوشته ساوت چاینا مورنینگ پست، چین مدل‌های جت‌های جنگنده J-10CE و J-35A را در نمایشگاه جهانی دفاع به همراه پهپادهای سری Wing Loong و Rainbow که در حال ورود به خاورمیانه هستند، به نمایش گذاشت. 

اما تحلیلگران خاطرنشان می‌کنند در حالی که پهپادهای چینی هم‌چنان خریداران را جذب می‌کنند، با توجه به چشم‌انداز سیاسی، چالش‌هایی در جذب مشتریان خاورمیانه‌ای برای جت‌های جنگنده آن باقی مانده است. 

چین در این رویداد پنج روزه، برخلاف نمایشگاه جهانی دفاع ۲۰۲۴ -که جنگنده‌های J-10 نسل ۴.۵ خود را به پرواز درآورد- و نمایشگاه هوایی اخیر سنگاپور -که جدیدترین نمایش پروازی آن برگزار شد- نمایش هوایی انجام نداد. در عوض، تیم آکروباتیک عقاب‌های سیاه کره جنوبی برای اولین بار در یک نمایشگاه دفاعی خاورمیانه حضور یافت و با هواپیماهای T-50B Golden Eagles به اجرای نمایش پرداخت و نماد Taegeuk را با دود سفید ترسیم کرد. 

رقابت پهپادی پکن

در حالی که چین، برخلاف سایر کشورها، مشخصات سلاح‌های هوابرد خود را منتشر نمی‌کند، J-10CE آن پس از درگیری هند و پاکستان در ماه مه ۲۰۲۵، زمانی که پاکستان آن را به خاطر سرنگونی رافال‌های ساخت فرانسه به رسمیت شناخت، توجه‌ها را به خود جلب کرد. در همین حال، J-35A که در سال ۲۰۲۴ رونمایی شد، نوعی زمینی از جدیدترین جنگنده نسل پنجم چین است و دومین جت نسل پنجم آن پس از J-20 را نشان می‌دهد. 

به گفته یکی از غرفه‌داران نمایشگاه شرکت ملی واردات و صادرات فناوری هوایی چین (Catic)، هدف این نمایشگاه جذب خریداران محلی بوده است. نمایش یک مدل پهپاد Wing Loong-X با دوام ۴۰ساعته در اندازه کامل، بخشی از این تلاش بود. او گفت: «با پیشرفت فناوری پهپادها، آن‌هایی که کامل‌ترین سیستم‌ها را با اندازه و قابلیت‌های پرواز طولانی ترکیب می‌کنند، به احتمال زیاد موفق خواهند شد.» چین با عرضه پهپادهای سری Wing Loong و CH-4 به عربستان سعودی و امارات متحده عربی، جایگاه محکمی در بازار پهپادهای نظامی منطقه ایجاد کرده است. 

تیموتی هیث، محقق ارشد دفاع بین‌المللی در شرکت رند، گفت که چین فرصت‌های بسیار بهتری در بازار پهپادهای نظامی دارد، زیرا رقابت کمتری از سوی غرب وجود دارد و پهپادهای چینی به طور گسترده به عنوان پهپادهای مقرون به صرفه و با کیفیت عالی شناخته می‌شوند. 

خیزش آنکارا در مقام یک بازیگر مهم دفاعی جهانی

در همین حال، ترکیه با مدل جنگنده نسل پنجم خود، Kaan، با طول ۲۰.۳ متر (۶۶ فوت)، طول بال ۱۳.۴ متر و سرعت بالای ۱.۸ ماخ، حضوری قدرتمند در ریاض داشت. این هواپیما که اولین پرواز خود را در سال ۲۰۲۴ انجام داد، در کنار مدل‌هایی از دو هواپیمای بدون سرنشین جنگی (UCAV) به نمایش گذاشته شد. 

ترکیه در سال‌های اخیر به عنوان یک بازیگر مهم دفاعی جهانی ظهور کرده و از یک واردکننده بسیار وابسته به یازدهمین صادرکننده بزرگ تسلیحات جهان و یک بازیگر مهم منطقه‌ای تبدیل شده است. 

نمایش قدرت سئول

کره جنوبی در کنار نمایشگاه چین، KF-21 نسل ۴.۵ - اولین جنگنده تولید داخل خود با ویژگی‌های رادارگریز - را که قرار است امسال تحویل داده شود، به نمایش گذاشت. جنگنده KF-21 برد پروازی ۲۹۰۰ کیلومتر (۱۸۰۰ مایل)، حداکثر سرعت ۱.۸۲ ماخ و ظرفیت حمل بار ۷۶۲۰ کیلوگرم (۱۷۰۰۰ پوند) دارد. به گفته صنایع هوافضای کره، این جنگنده به گونه‌ای طراحی شده است که پتانسیل رشد به سمت قابلیت‌های جنگنده‌های نسل پنجم و ششم را فراهم کند. 

یکی از غرفه‌داران کره جنوبی خاطرنشان کرد که اگرچه برخی همپوشانی‌های بازار بین جت‌های کره‌ای و چینی وجود دارد، اما رقابت مستقیم محدود است. او گفت: «همه جنگنده‌ها به دو سیستم اصلی تقسیم می‌شوند - ایالات متحده/اروپا یا چین/روسیه. بازار آن‌ها متفاوت است، با این حال، برخی همپوشانی‌ها وجود دارد… شما باید از حمایت سیاسی دولت خود برخوردار باشید، اما ما به هر حال آن را تبلیغ می‌کنیم.» 

تنگنای پکن در خاورمیانه

از سوی دیگر، لاکهید مارتین، ماه‌ها پس از چراغ سبز دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، مبنی بر این که ریاض می‌تواند برای خرید این جنگنده رادارگریز تأییدیه بگیرد، یک ماکت در اندازه کامل از F-35 خود را به نمایش گذاشت. 

به گفته هیث «جنگنده‌های چینی به دلیل قیمت نسبتاً پایین‌ترشان نسبت به رقبای غربی‌شان جذابیت‌هایی دارند. با این حال، تصمیم به خرید هواپیماهای جنگنده، تصمیمی بسیار پرهزینه است که اهمیت سیاسی قابل توجهی دارد. به همین دلیل، بسیاری از کشورهایی که متحدان سنتی ایالات متحده هستند، احتمالاً برای حفظ روابط خوب با ایالات متحده، حتی اگر گزینه‌های ارزان‌تری در دسترس باشند، به خرید هواپیماهای آمریکایی یا غربی ادامه خواهند داد. بهترین فرصت‌های چین احتمالاً از طریق جذب مشتریان از روسیه یا جذب مشتریان از میان کشورهایی که در حال حاضر با ایالات متحده یا روسیه همسو نیستند، حاصل خواهد شد.» 

به گفته کالین کو، عضو ارشد دانشکده مطالعات بین‌الملل اس. راجاراتنام در سنگاپور، به نظر می‌رسد خاورمیانه بازار بالقوه پرسودتری برای قابلیت‌های نیروی هوایی نسل جدید چین نسبت به برخی از بازارهای جنوب شرقی آسیا باشد. 

وی گفت: «میانمار، کامبوج، لائوس و تایلند کاندیداهای اصلی هستند، اما سه کشور اول از این کشورها به هیچ وجه قادر به خریدهای بزرگ سلاح‌های چینی، حتی با قیمت‌های دوستی، نیستند.»