ارزیابی وضعیت خشکسالی در تهران/ پایتخت همچنان در بدترین شرایط نیم قرن اخیر

مهدی زارع در اعتماد نوشت:  وضعیت آب و خشکسالی در استان تهران و جنوب البرز در بهمن‌ماه ۱۴۰۴ به‌رغم بارش‌های زمستانه، همچنان در بدترین شرایط نیم قرن اخیر است. ذخایر سدهای تأمین‌کننده آب این منطقه به‌شدت کاهش یافته و میزان بارندگی‌ها نیز کسری انباشته شده از سال‌های خشکسالی را جبران نکرده است.

بر اساس آخرین داده‌های منتشر شده تا ۱۹ بهمن‌ماه ۱۴۰۴، استان تهران همچنان رکورددار کم‌بارشی در کشور است. از ابتدای سال آبی جاری (مهر ۱۴۰۴) تا ۱۸ بهمن، تنها ۶۱ میلیمتر بارندگی در تهران ثبت شده است. این میزان بارش ۵۰ درصد کمتر از میانگین بلندمدت ۵۷ساله (حدود ۱۲۲.۷ میلیمتر) است. بارندگی‌ها نسبت به مدت مشابه در سال آبی گذشته نیز ۱۴ درصد کاهش را نشان می‌دهد. اگرچه میانگین بارش کشور در این تاریخ (۱۲۰.۳ میلیمتر) تقریبا با متوسط بلندمدت برابری می‌کند، اما این میزان نتوانسته است خشکسالی انباشته و عمیق سال‌های گذشته در منطقه تهران و البرز را جبران کند و همین موضوع نامتوازن بودن بارندگی در ایران را نشان می‌دهد.

شرایط ذخایر آبی در سدهای پنج‌گانه تأمین‌کننده آب شرب تهران و استان البرز «بدترین وضعیت در ۴۶ سال گذشته» را توصیف می‌کنند. طبق داده‌های مربوط به ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ از ذخایر، درصد پرشدگی و تغییرات نسبت به سال گذشته در سدهای تامین‌کننده آب استان‌های تهران و البرز، سد امیرکبیر (کرج) با ۶ میلیون متر مکعب ذخیره و ۴ درصد پرشدگی، ۷۷ درصد نسبت به پارسال کاهش دارد، سد لار با ۱۰ میلیون متر مکعب و یک درصد پرشدگی، ۲۴ درصد نسبت به پارسال کاهش دارد، سد طالقان با ۸۵ میلیون متر مکعب ذخیره و ۲۰ درصد پرشدگی، ۶۰ درصد نسبت به پارسال کاهش دارد و سد لتیان و ماملو با ۲۴ میلیون متر مکعب ذخیره و ۷ درصد پرشدگی، ۴۵ درصد نسبت به پارسال کاهش دارند.

سدهای امیرکبیر، لار و لتیان- ماملو عملا به حجم مرده خود رسیده‌اند و سد طالقان نیز وضعیت مناسبی ندارد. در برخی مناطق پایتخت، به ویژه در ساعات شبانه، فشار آب به‌شدت کاهش یافته که به منزله یک اقدام پیشگیرانه برای مدیریت مصرف و هشداری جدی برای کمبود آب تلقی می‌شود. مدیریت مصرف و استفاده از لوازم کاهنده، تنها راه فوری عبور از تنش آبی پیش رو، به ویژه در تابستان ۱۴۰۵ است.

بیش از ۶۲ درصد مشترکان تهرانی همچنان پرمصرف هستند. استان‌های تهران، البرز، قم و قزوین در نوار البرز، بدترین شرایط بارندگی و منابع آبی را در کشور دارند و برای تابستان پیش رو باید سناریوهای سختگیرانه‌ای در نظر گرفته شود. مجموع ذخایر سدها تا پایان بهمن ۱۴۰۴ حدود ۱۲۴ میلیون مترمکعب است، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۳۰۰ میلیون و میانگین بلندمدت آن ۵۰۰ میلیون مترمکعب بوده است. این یعنی حجم آب موجود تنها ۲۵ درصد شرایط نرمال است.

در حال حاضر ورودی و خروجی برخی سدها مانند امیرکبیر و لتیان برابر است که نشان‌دهنده مدیریت دقیق و شکننده مخازن در شرایط کنونی است. پیش‌بینی بارش بهار در فروردین، اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۵ در محدوده نرمال است. این بازه زمانی از آن جهت حیاتی است که ذوب برف‌های زمستانی و بارش‌های بهاری می‌توانند تا حدی به بهبود ذخایر سدها کمک کنند.

البته رییس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی نیز پیش‌بینی بارندگی‌های آتی را در حد نرمال ارزیابی کرده، اما تأکید دارد که این پیش‌بینی در مقیاس کوچکی مانند حوزه آبریز تهران با قطعیت کمتری همراه است. همچنین دقت این پیش‌بینی‌های بلندمدت در بهترین حالت حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد است. باید توجه داشت که کشور و به ویژه منطقه تهران، پنج سال متوالی خشکسالی را پشت سر گذاشته است.

بارش‌های نرمال یک سال آبی نمی‌تواند کسری انباشته شده در منابع آب زیرزمینی و مخازن سدها را جبران کند. پاییز ۱۴۰۴ با کاهش بی‌سابقه بارش -حدود ۹۹ درصد در برخی ماه‌ها- همراه بود که عملا فرصت آبگیری سدها را از بین برد. به همین دلیل، حتی با وجود بارش‌های زمستانه، ذخایر سدها رشد قابل توجهی نداشته است. بخش مهمی از آب سدها از ذوب تدریجی برف در بهار تأمین می‌شود. اگرچه بارش‌های بهمن عمدتا به صورت برف بوده، اما میزان آن برای جبران کمبودها کافی نبوده و باید دید در فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۵ چه مقدار رواناب ناشی از ذوب برف وارد سدها خواهد شد.

همزمان با بحران کم آبی، پیش‌بینی می‌شود که تابستان ۱۴۰۵ دمایی بالاتر از نرمال داشته باشد که این موضوع مصرف آب (به ویژه برای سرمایش) را افزایش داده و فشار بر منابع را چند برابر می‌کند. استان تهران و جنوب البرز در وضعیت «خشکسالی» شدید و بی‌سابقه‌ای قرار دارند. در ایران، ما با طیفی از خشکسالی‌ها مواجه هستیم که هر کدام دیگری را تشدید می‌کند. 

خشکسالی هواشناسی Meteorological) Drought): ساده‌ترین نوع خشکسالی است که به کاهش بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت اشاره دارد. استان تهران تا ۱۹ بهمن ۱۴۰۴.۵۰ درصد کمتر از میانگین بلندمدت بارندگی دریافت کرده که یک خشکسالی هواشناسی آشکار را نشان می‌دهد. 

خشکسالی هیدرولوژیکی (Hydrological Drought): زمانی رخ می‌دهد که کاهش بارندگی باعث افت سطح آب در رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و مخازن سدها شود. وضعیت بحرانی سدهای پنج‌گانه تهران (مانند سد امیرکبیر با تنها ۴ درصد پرشدگی) دقیقا مصداق این نوع خشکسالی است. 

خشکسالی کشاورزی (Agricultural Drought): زمانی که رطوبت خاک به قدری کاهش می‌یابد که نیازهای کشاورزی را تأمین نمی‌کند. در منطقه تهران این نوع خشکسالی با برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی تشدید شده است. 

خشکسالی اجتماعی- اقتصادی (Socio-Economic Drought): زمانی رخ می‌دهد که کمبود آب به‌طور مستقیم بر زندگی مردم، اقتصاد و امنیت اجتماعی تأثیر بگذارد. افزایش قیمت مواد غذایی به دلیل کاهش تولیدات کشاورزی، مهاجرت کشاورزان به شهرها و قطعی و افت فشار آب در تهران، همه نشانه‌های این مرحله از خشکسالی است. 

خشکسالی اکولوژیک (Ecological Drought): در بخش‌هایی از استان تهران و پیرامون آن، نشانه‌های خشکسالی اکولوژیک مشاهده می‌شود. در این نوع خشکسالی که خطرناک‌ترین و پیشرفته‌ترین مرحله خشکسالی محسوب می‌شود، کمبود آب منجر به آسیب‌های پایدار و گاه غیرقابل بازگشت به ساختار و کارکرد اکوسیستم‌ها می‌شود. شاخص‌ترین نشانه خشکسالی اکولوژیک در استان تهران، وضعیت بحرانی آب‌های زیرزمینی است. برداشت بی‌رویه (بیش از ۷۰ درصد از آب شرب تهران در ۶ ماه اول سال از چاه‌ها تأمین می‌شود) و کاهش شدید تغذیه سفره‌ها، باعث افت سطح آب زیرزمینی در برخی مناطق تا ۳۰ متر شده است. نتیجه این روند، پدیده فرونشست زمین است.

نرخ فرونشست در مناطقی از جنوب تهران (مانند منطقه ۱۸) به ۱۸ تا ۳۵ سانتی‌متر در سال رسیده است. این پدیده به منزله «مرگ تدریجی آبخوان» و از بین رفتن دائمی ظرفیت ذخیره‌سازی آب در این لایه‌های زیرزمینی است. کارشناسان تأکید می‌کنند که این آسیب اغلب غیرقابل بازگشت است. 

بسیاری از کارشناسان، بحران کنونی را حاصل «مدیریت نادرست و سوءمدیریت» منابع آب می‌دانند. ساخت سدهای بی‌مورد و بدون مطالعه کافی، برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی (که منجر به فرونشست زمین در ۳.۵ درصد از مساحت کشور شده) و تداوم کشت محصولات پرآب‌خواه در مناطق خشک، از جمله این عوامل هستند. 

تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی، خشکسالی را در ایران ۱۰ برابر محتمل‌تر کرده است. پیش‌بینی‌های اقلیمی نشان می‌دهد که در سناریوهای مختلف، دما تا ۳.۴۵ درجه سانتیگراد افزایش یافته و بارندگی‌ها تا ۲۲ درصد کاهش خواهند یافت که این به معنی خشکسالی‌های شدیدتر و طولانی‌تر در آینده است.