کسادی بازار کار هنرمندان صنایع دستی با قطعی طولانیمدت اینترنت
یا باید شغلمان را تغییر دهیم یا مهاجرت کنیم
یک کارآفرین در حوزه صنایع دستی گفت: «واقعا نمیدانیم باید چه کار کنیم. هیچ وقت در چنین شرایطی نبودیم و هم من و هم هنرجوها و هنرمندان دیگر در شوک هستیم. امیدمان به همکاری با گالریدارهای خارجی است تا به طریقی با آنان ارتباط بگیریم».
عمدۀ فروش هنرمندان و کارآفرینان صنایع دستی از طریق شبکههای اجتماعی به ویژه اینستاگرام بوده است. برخی میگویند مجبور شدند پس از قطعی اینترنت و کنسل شدن سفارشهایی که برای نوروز گرفته بودند، کارگاههایشان را تعطیل کنند. برخی اظهار میکنند در این مدت فروششان به صفر رسیده است و اگر شرایط به همین شکل پیش برود، مجبورند یا تغییر شغل دهند یا اقدام به مهاجرت کنند.
به گزارش ایسنا، هنرمندان صنایع دستی که بیشتر محصولاتشان به صورت انفرادی در کارگاههای خانگی یا بهصورت جمعی در خانههای صنایع دستی و زیر نظر یک کارآفرین تولید میشود، مجبورند بسیاری از کارها، از تهیه مواد اولیه گرفته تا بازاریابی و برندینگ و حتی فروش را خودشان به تنهایی پیش ببرند. آنان اغلب تجربه چندان خوبی از کار با گالریهای مستقر در پایتخت یا فروشگاههای مطرح دیجیتالی ندارند و میگویند بیشتر گالریدارها که فروشگاههای دهانپرکنی در مراکز خرید یا مالهای برند پایتخت دارند، در پاسخ به عرضه محصولاتشان، گزینه امانی را پیشنهاد میدهند؛ یعنی محصول هنرمند تا زمانی که به فروش برسد به صورت امانی در گالری قرار بگیرد.
فروشگاههای آنلاین دیجیتال نیز برای عرضه محصولات صنایع دستی درصد بالایی از هر فروش را طلب میکنند که این امر برای هنرمندان مقرون به صرفه نیست. با این شرایط، قطع اینترنت، کسبوکار، معیشت، زیست اقتصادی و اجتماعی این هنرمندان را همانند سایرین در مضیقه قرار داده است.
بیش از دو هفته از قطعی اینترنت در ایران میگذرد و مدیران کسبوکارهای بزرگ اینترنتی از کاهش ۷۵ تا ۹۵ درصدی فروش در این روزها خبر دادهاند که همین امر موجب افت شدید یا صفر شدن درآمدهایشان شده است.
احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، خسارت ناشی از اختلال اینترنت به کسب و کارهای وابسته به اینترنت را بسته به شدت و نوع اختلال، بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان در روز تخمین زده است. هرچند این مسئول یادآور شده است هیچ برآورد رسمی درباره کل خسارات اقتصادی ناشی از اختلال یا قطعی اینترنت وجود ندارد.
آمار دقیقی از کسبوکارهای دیجیتالی وجود ندارد با این حال، بنا بر گفته ستار هاشمی، وزیر ارتباطات معیشت بالغ بر ۱۰ میلیون نفر در کشور به صورت مستقیم و غیرمستقیم به ارتباطاتِ پایدار و اقتصاد دیجیتال وابسته است.
بخشی از کسبوکارهایی که در فضای مجازی عرضه میشوند به دستسازههای هنرمندان صنایع دستی تعلق دارند که بیشتر محصولاتشان را در بستر اینستاگرام تبلیغ و عرضه میکنند و صاحبان گالری و مشتریان خارجی و داخلی از طریق همین شبکه اجتماعی آنان را پیدا میکنند. اما چرا این بخش کوچک از کسبوکارهای دیجیتالی مهم است؟
بیشتر محصولاتی که این هنرمندان در پلتفرمهای دیجیتالی عرضه میکنند دستساز هستند و با توجه به مواد اولیه طبیعی که استفاده میکنند اغلب مخاطبان خاصی دارند. از سوی دیگر این هنرها نسل به نسل منتقل شدهاند و اگر فروششان متوقف شود و هنرمند انگیزه خود را برای تولید از دست بدهد، برخی از رشتهها و هنرهای صنایع دستی، که خاطره جمعی، هنر اجدادی و میراث این سرزمین است، به مخاطره میافتد و ممکن است حتی به فراموشی سپرده شود و در نهایت فهرست رشتههای در حال منسوخ حوزه صنایع دستی ایران طویلتر میشود و به تدریج جایگاه ایران در بازارهای جهانی بیش از این متزلزل خواهد شد.
افزون بر این، دانشجویانی که در حوزه صنایع دستی در حال تحصیل هستند، انگیزه و امید خود را برای ورود به بازار کار از دست میدهند.
در شوک هستیم
نرگس طهماسبی از سال ۹۰ به عنوان کارآفرین در حوزه صنایع دستی شروع به کار کرده است و در حال حاضر در رشت فعالیت میکند. همچنین به واسطه فروش مجازی به وسعت ایران با هنرمندان این حوزه در ارتباط بوده است؛ از سوزندوزی سیستان و بلوچستان گرفته تا پارچهبافی در دل کویر و گلیم و جاجیمبافی در غرب ایران. فروش مجازی او محدود به اینستاگرام بوده است که پس از قطعی اینترنت به صفر رسیده است.
اغلب فروش کارگاهی او نیز در پایان فصل و با برگزاری رویدادهای متفاوت اتفاق میافتاد و این بار هم ۱۶ هنرمند در رشتههایی از جمله نمدمالی، رشتیدوزی، چرم، پوشاک و زیورآلات سنتی محصولات خود را برای فروش پایان فصل آماده کرده بودند که با اتفاقات اخیر، رویدادشان متوقف شد و صدرصد ضرر کردهاند.
این کارآفرین با وضعیت پیشآمده تنها جملهای که بارها میگوید این است که «واقعا نمیدانیم باید چه کار کنیم. هیچ وقت در چنین شرایطی نبودیم و هم من و هم هنرجوها و هنرمندان دیگر در شوک هستیم. امیدمان به همکاری با گالریدارهای خارجی است تا به طریقی با آنان ارتباط بگیریم».
نمیدانیم چه کنیم!
المیرا صیامی بیش از ۱۲ سال است که در حوزه سفال و سرامیک فعالیت میکند، هم تولیدکننده است و هم گالری دارد و قطعی اینترنت نیز فشار شدیدی به کسبوکار او همانند دیگران وارد کرده است. بیشتر فروش او نیز از طریق فضای مجازی بوده که پس از شرایط به وجود آمده در کشور سه هفتهای میشود که هنرجوهایش کلاس را تعطیل کردهاند و حال روحی خوبی برای ادامه کار ندارند.
این هنرمند خسارت ناشی از تعطیلی گالریاش در این مدت را چیزی حدود حداقل ۳۰۰ میلیون تومان ارزیابی میکند و میگوید که به عنوان تولیدکننده سفال و سرامیک پس از پشت سر گذاشتن جنگ ۱۲ روزه با بحران انرژی و نوسانات برق روبرو بوده و پس از آن نیز با افزایش قیمت طلا در خرید مواد اولیه ضرر بسیاری متحمل شده است، با این وجود از همه این موانع عبور کرده تا بتواند بخشی از این ضرر را در سه ماه پایانی سال جبران کند؛ چرا که عمده فروش هنرمندان در این بازه اتفاق میافتد. حالا با شرایطی که به وجود آمده نمیداند چه باید کرد؟
تاثیر قطعی اینترنت روی نخستین روستای ثبت جهانی صنایع دستی در آسیا
قطعی اینترنت، فروش صنایع دستی در استانهای مرزی را نیز به صفر رسانده است. کلپورگان نخستین روستای آسیا و خاورمیانه است که به واسطه سفال ۷۰۰۰ سالهاش که بدون چرخ سفالگری و دخل و تصرفی در شیوه تولید اولیۀ آن، ساخته میشود، ثبت جهانی شد؛ روستایی که فقط ۷۰ کیلومتر با مرز پاکستان فاصله دارد و بسیاری از مردان آن تا چند سال پیش مجبور بودند برای تامین معاش زندگی، قاچاق سوخت کنند. با ثبت جهانی کلپورگان، بیشتر مردان روستا مسئولیت فروش و بازاریابی این سفالها را به عهده گرفتند.
گل بیبی، یکی از هنرمندان پیشکسوت این روستاست و دستساختههای او نشان اصالت یونسکو را دارد؛ مسئول بازاریابی و فروش سفالهای دستساخته او و نوههای دخترش را پسران و نوههای پسرش به عهده دارند.
نوید دهواری نوۀ گل بیبی اظهار میکند: «با قطعی اینترنت فروش محصولاتمان به صفر رسیده؛ چرا که سیستان و بلوچستان استان پهناوری است و دسترسی مشتریان به محصولات صنایع دستی در این نقطه بسیار دشوار است. تا چهار سال پیش سفال کلپورگان مشتریانی از کشورهای عمان، تایوان، استرالیا و برخی از کشورهای اروپایی داشت که با تشدید تحریمها و سخت شدن نقل و انتقالات مالی، این مشتریان از دست رفتند. حالا با قطعی اینترنت هم فروش این محصولات در داخل ایران به صفر رسیده است».
او میگوید: «در شرایطی که فروش سفال به صفر میرسد، فعالیت هنرمندان روی سوزندوزی متمرکز میشود؛ چرا که این هنر همیشه در داخل استان خواهان دارد. پیش از این هم که هنرمندان چندباری با قطعی سراسری اینترنت روبرو شدند، تغییر رشته دادند و به طور کلی روی سوزندوزی متمرکز شدند؛ چرا که میتوانند از داخل خانه نیز کارشان را ادامه دهند. از طرفی هزینهای که برای سوزن دوزی دریافت میکنند خیلی بیشتر از سفال است و ارسال آن از طریق پست بسیار آسانتر است و شکستگی سفال را هم ندارد.»
عرضۀ خرما یکی دیگر از منبع درآمد مردم کلپورگان است که دهواری در این باره میگوید: «قطعی اینترنت فروش خرمایی را که برداشت کردهایم هم تحتالشعاع قرار داده است. زمانی که اینترنت وصل بود در گروههای کسبوکار تلگرامی و واتساپی اعلام میکردیم که چند تن خرما برای فروش داریم و مشتریان خود را پیدا میکردیم، حالا ۱۰ تن خرما دارم اما امکان فروش آن را ندارم.»
مشکلات استفاده از اپلیکشنهای داخلی
حمید قاسمیزاده هنرمند خراطی و حجمهای چوبی و ساکن قم است. عمده فروش محصولات او نیز از طریق شبکههای اجتماعی به ویژه اینستاگرام انجام میشود در مدتی که اینترنت قطع شده فروش او نیز به صفر رسیده است اما او به امید فروش در آینده همچنان به تولید ادامه میدهد.
این هنرمند تا کنون چندین بار به معاونت صنایع دستی قم هم مراجعه کرده است تا درباره چگونگی برگزاری نمایشگاه صنایع دستی در تهران جویا شود، چرا که عمده فروش محصولات او در نمایشگاه صنایع دستی پایتخت است و معمولا تاجران و صاحبان گالریهای هنری در همین نمایشگاه با او ارتباط میگیرند.
او درباره تجربه استفاده از اپلیکیشنهای داخلی به ایسنا توضیح میدهد: «من با طراحانی کار میکنیم که ساکن شهرهای دیگر هستند و معمولا فایلهای طراحی شده را از طریق اینترنت برایم ارسال میکنند. در این مدت سعی کردیم از اپلیکیشنهای داخلی مثل «ایتا» استفاده کنیم که متاسفانه محدودیت حجم دارد و فایلهایی هم که ما باید دانلود کنیم حجم بالایی دارند. »
قاسمیزاده میگوید اگر قطعی اینترنت طولانی شود و فروش او در مدت زمان بیشتری به همین شکل صفر بماند مجبور است تغییر شغل دهد.
چند بار باید زمین بخورم و دوباره بلند شوم؟
مینا و نیلوفر جوان، زنان کارآفرینی هستند که ۲۳ سال از عمرشان را صرف فعالیتشان در حوزه چرم و سراجی سنتی کردهاند و ۱۴ سالی میشود که با توانمندسازی امور بانوان شهرداری تهران کار میکنند و بالغ بر ۸۰۰ نفر از زنان سرپرست خانوار را در کارگاه خود آموزش دادهاند. این دو هنرمند در سالهای اخیر به صورت شخصی به کشورهای حوزه خلیج فارس، انگلیس، کانادا، آلمان و چکاسلواکی صادرات داشتهاند اما قطعی اینترنت کارگاهشان را به تعطیلی کشانده و ارتباطشان را با مشتریهای خارجی قطع کرده و حتی امکان ارسال ایمیل به آنان را ندارند.
مینا جوان میگوید: «من به عنوان کارآفرین چند بار باید زمین بخورم و دوباره بلند شوم؟ باید چند بحران را پشت سر بگذارم و همچنان سرپا بمانم؟ مگر یک کارآفرین چقدر جان دارد؟ منِ کارآفرین با ۴۱ سال سن هر چقدر هم با خودم رزومه به کشور دیگری ببرم باید چندین سال وقت صرف شناخت قوانین یک کشور دیگر کنم تا بتوانم کار در آن کشور را شروع کنم، درحالی که برای کارم در این مملکت تلاش کردهام و جوانیام را گذاشتهام. همه نیروهایی که من با آنان کار میکنم زنان سرپرست خانواده هستند که خرج خانه میدهند و من به آنان گفتهام در چنین شرایطی فقط تا یک ماه آینده توانایی پرداخت حقوقشان را دارم. من ماندهام با مسئولیتی که در این زمینه روی دوشم مانده است؟ چه کسی پاسخگوی ماست؟»
نیلوفر جوان هم به ۱۷۶هزار دنبالکنندهای که به سختی در اینستاگرام جذب کردهاند، اشاره میکند و میگوید: «اینکه با اینترنت ملی سامانهای درست کنند و بگویند شما میتوانید کارهایتان را در آن عرضه کنید به درد ما نمیخورد، چون ما به صورت بینالمللی کار میکنیم. نمیتوان فضای یک هنرمند را بست و بگویند «با دنیا ارتباط نداشته باش!» ما چند سال دیگر باید تلاش کنم تا ۱۷۶ هزار دنبالکنندهای را که اغلبشان مشتریهای ما هستند دوباره در یک پلتفرم دیگر دور هم جمع کنیم؟ »
بسیاری از هنرمندان شغلشان را رها کردهاند
مقداد کریمی، رئیس اتحادیه صنایع دستی استان گلستان هم از تغییر گستردۀ شغل هنرمندان در این استان پس از قطعی اینترنت میگوید: «پیش از آنکه اینترنت به طور کلی قطع شود فروش هنرمندان صنایع دستی به دلیل فیلترینگ اوضاع خوبی نداشت اما قطع کامل اینترنت برای صنایع دستی که مانند یک بیمار آسیبدیده بود، تیر خلاص را وارد کرد. از شروع قطعی اینترنت، بسیاری از هنرمندان به کارگری روی آورده و شغل خودشان را رها کردهاند.
برخی از آنان محصولات خود را از نمایشگاه دائمی اتحادیه صنایع دستی جمعآوری کردند و رفتند تا شغل دیگری را شروع کنند. برخی از فروشگاههای کوچک صنایع دستی و هنرمندانی که کارگاههای تولید خانگی داشتند، فعالیتشان متوقف شد و به طور کلی فروشگاه و کارگاهشان را در این مدت جمع کردهاند. بیشتر هنرمندانی هم که در حوزه سفال، سرامیک و نساجی سنتی فعالیت میکردند، کار را تعطیل کردند.»
قطعی اینترنت امرار معاش هنرمندان صنایع دستی در سراسر ایران را همانند دیگر کسبوکارها تحت تاثیر قرار داده است و هنرمندانی که در این زمینه با ایسنا گفتوگو کردهاند نمیدانند در این وضعیت تا چه زمانی میتوانند دوام بیاورند اما همچنان به آینده امیدوار هستند.
برای پیگیری مطالبات و اقدامات احتمالی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برای حمایت از هنرمندان آسیبدیدۀ صنایع دستی با مریم جلالی دهکردی، معاون صنایع دستی این وزارتخانه نیز تماس گرفته شد اما پاسخ شفافی در این باره دریافت نشد.
