مومیاییهای صحرا؛ اجسادی ۷ هزارساله در وسط بیابان
امروزه چشمانداز پناهگاه صخرهای تاکارکوری در جنوبغربی لیبی، تپههای شنی بیپایان و صخرههای خشک و بیجان است، اما ۷۰۰۰ سال پیش، این بخش از صحرای بزرگ آفریقا مکانی بسیار سرسبز و قابلسکونت بود.
دانشمندان در تلاش برای درک منشأ ساکنان «صحرای سبز» توانستهاند برای نخستینبار ژنوم کامل (اطلاعات ژنتیکی دقیق) بقایای دو زن دفنشده در تاکارکوری را بازیابی کنند. در گذشتههای دور، این منطقه شامل ساواناهایی با پوشش درختی، دریاچهها و رودخانههای دائمی بود که حیوانات بزرگی مانند اسب آبی و فیلها در آن میزیستند.
افزون بر این، این منطقه محل سکونت جوامع انسانی اولیهای بوده که شامل ۱۵ زن و کودک میشدند که از ماهی تغذیه میکردند و گوسفند و بز پرورش میدادند؛ باستانشناسان بقایای آنها را در همان پناهگاه صخرهای یافتند.
دی لرنیا، دانشیار باستانشناسی آفریقا و باستانمردمشناسی دانشگاه ساپینزای رم میگوید که این نخستین بار است که باستانشناسان موفق به توالییابی ژنوم کامل بقایای انسانی در محیطی به شدت گرم و خشک شدهاند.
مومیاییها پرده از اسرار گذشته صحرای بزرگ برمیدارند
کاوش در پناهگاه تاکارکوری که تنها با خودروهای آفرودی قابل دسترسی است، سال ۲۰۰۳ آغاز شد. دو مومیایی زن جزو نخستین یافتهها بودند. دی لرنیا در اینباره گفته: «در دومین روز حفاری، نخستین مومیایی را پیدا کردیم. شن را کنار زدیم و آروارهی پایینی ظاهر شد.»
دانشمندان از بقایای مومیایی شدهی دو زن ۷۰۰۰ساله نمونهبرداری کردند، از جمله اسکلتی که در تصویر بالا میبینید. این بقایا در پناهگاه صخرهای تاکارکوری یافت شدند.
جامعه کوچکی که در این پناهگاه صخرهای سکنی گزیده بودند، احتمالاً همراه نخستین حرکت بزرگ انسانها از آفریقا، بیش از ۵۰۰۰۰ سال پیش به آنجا مهاجرت کردهاند. هارالد رینگبائر، نویسندهی مشترک این مطالعه گفته که برخورد با چنین تبار ژنتیکی منزوی غیرعادی است، بهویژه در قیاس با اروپا که در آنجا ترکیب ژنتیکی بیشتری وجود داشت.
این انزوا نشان میدهد با وجود شرایط مساعد آن زمان، این منطقه احتمالاً مسیر اصلی مهاجرت بین آفریقای جنوب صحرا و شمال آفریقا نبوده است.
بررسیهای پیشین نقاشیهای دیواری و بقایای جانوری نقاط مختلف صحرا نشان دادند که ساکنان آن چوپانهایی بودند که گوسفند، بز یا گاو پرورش میدادند. این موضوع سبب شد برخی پژوهشگران فرض کنند چوپانان از خاور نزدیک که کشاورزی آنجا آغاز شده بود، گسترش یافتهاند.
با این حال، نتایج ژنتیکی جدید، فرضیهی مهاجرت از خاورمیانه را رد کرده و نشان میدهد دامداری از راه تبادل فرهنگی مانند تعامل با گروههای دیگری که پیشتر حیوانات اهلی پرورش میدادند، میان بومیان صحرای سبز رایج شده است.
دی لرنیا میگوید: «ما اکنون میدانیم که آنها از دید ژنتیکی منزوی بودند، اما از دید فرهنگی چنین نبودند. شبکههای فرهنگی زیادی در قاره وجود داشت، همانند سفالهایی که از آفریقای سیاه یا از دره نیل پیدا کردهایم.»
«آنها چنین تبار ژنتیکی بسیار کهنی داشتند که به دوره پلیستوسین (پایانیافته حدود ۱۱٬۰۰۰ سال پیش) بازمیگردد و نیازمند مطالعه بیشتر است.»
لوئیز هامفری، پژوهشگر ارشد مرکز تحقیقات تکامل انسانی در موزه تاریخ طبیعی لندن نیز در تأیید این یافتهها گفته:
«مردم تاکارکوری هزاران سال از دید ژنتیکی منزوی بودهاند و دامداری در این منطقه از راه تبادل فرهنگی گسترش یافته، نه جایگزینی جمعیتی. DNA استخراجشده از دو زن دامدار که حدود ۷۰۰۰ سال پیش در این پناهگاه دفن شدهاند، نشان میدهد بیشتر تبار آنها به یک ریشهی ژنتیکی ناشناخته در شمال آفریقا بازمیگردد.»
هامفری میگوید: «تحقیقات آینده که شواهد باستانشناسی و ژنتیکی را یکپارچه خواهد کرد، چهبسا اطلاعات بیشتری درباره مهاجرتهای انسانی و تغییرات فرهنگی این منطقه به همراه داشته باشد.»
کریستوفر استویانوسکی، باستانزیستشناس دانشگاه ایالتی آریزونا نیز گفته که یکی از یافتههای جالب، استنباط اندازه جمعیت کم و بیش بزرگ و عدموجود شواهدی از همخونی است. نبود نشانههای همخونی، حاکی از جابهجاییها و ارتباطاتی است که تا حدودی با ایدهی انزوای طولانیمدت جمعیت صحرای سبز در تضاد است. »
پناهگاه تاکارکوری یکی از چندین مکان باستانی مهم در سراسر صحرای آفریقاست.
