رمزگشایی از خیانت ترامپ به کردها

فرار صدها نفر از عناصر تروریستی داعش از زندان «الشدادی» در جنوب حسکه و تبادل اتهامات شدید میان نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) و ارتش سوریه، بار دیگر شام را وارد مراحلی از بحران و آن را به کانون تنش‌های میدانی و سیاسی در این کشور بدل کرده است؛ تحولی که در حالی رخ می‌دهد که مذاکرات طولانی‌مدت درباره آینده کردهای سوریه میان دولت مرکزی سوریه و نمایندگان کردها، آینده توافقات امنیتی در دمشق درباره سرنوشت مساله کردی را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

به گزارش اعتماد، گفتنی است این وضعیت بحرانی که در آن گزارش‌ها از گریختن حدود ۱۵۰۰ داعشی و درگیری‌های شدید در اطراف زندان‌های «الشدادی» و «الاقطان» حکایت دارد، در واقع ادامه روندی است که با امضای توافق ۱۴بندی میان دولت موقت سوریه به ریاست احمد الشرع و فرماندهی قسد آغاز شده است. 

توافقی که براساس آن قرار بود آتش‌بس فوری برقرار شود، قسد از شرق فرات عقب‌نشینی کند و نیروهای ارتش سوریه امنیت مناطق استراتژیک همچون سد تشرین، حومه رقه و حسکه را تامین کنند. 

در همین راستا، نیروهای ارتش طبق این پیمان، استقرار خود را در منطقه جزیره سوریه آغاز کرده و کنترل بخش‌هایی از حومه دیرالزور را نیز برای ایجاد مواضع امنیتی سازمان‌یافته در دست گرفتند. با این حال، آنچه در عمل روی داد، فاصله عمیق میان متن توافق و واقعیت‌های میدانی بود؛ چراکه قسد مدعی است ارتش به آتش‌بس پایبند نمانده و به مناطقی همچون «عین عیسی» و «الشداده» حمله کرده است، درحالی که دمشق نیروهای کرد را مسوول آزادی عناصر داعش و بی‌ثباتی منطقه می‌داند. 

در عمق این تنش‌های میدانی، شکست مذاکرات سیاسی میان «مظلوم عبدی» و دولت دمشق قرار دارد؛ مذاکراتی که قرار بود با میانجیگری «توماس باراک» فرستاده ویژه امریکا، به ادغام قسد در ارتش سوریه و ایجاد مدیریت محلی کردی منجر شود. منابع نزدیک به قسد اما تاکید دارند که مقامات سوری این دو خواسته اصلی را رد کرده‌اند، درحالی که مشاور احمد الشرع، قسد را به باج‌گیری از طریق پرونده زندان‌های داعش و داشتن ذهنیت شبه‌نظامی‌گرانه متهم کرده است. 

در همین چارچوب، واکنش‌های بین‌المللی نیز ابعاد این بحران را پیچیده‌تر کرده است؛ از هشدار لیندسی گراهام، سناتور امریکایی درباره لزوم دفاع از زندان‌ها گرفته تا گزارش‌هایی از مذاکرات پنهانی میان سوریه و اسراییل برای عقب‌نشینی از جولان و توقف کمک‌ها به دروزی‌ها، که نگرانی‌های امنیتی جدیدی را برای حزب‌الله و محور مقاومت ایجاد کرده است. 

به ادعای برخی ناظران با این همه تحلیل این تحولات در کنار هم، تصویری از یک بازی چندلایه را ترسیم می‌کند که در آن دولت سوریه با اتکا به اجماع بین‌المللی برای بسط حاکمیت بر تمام خاک خود و با وعده‌های داده شده به امریکا و حتی اسراییل، در پی جمع‌آوری سلاح و ادغام اجباری نیروهای کرد است.

در حالی که ائتلاف بین‌المللی مسوولیت حفاظت از زندان‌ها را برعهده گرفته، اما در عمل مداخله‌ای نکرده است، دمشق نیز با قدرت هرچه تمام برای بازپس‌گیری کنترل مناطق نفتی و مرزی، پرونده زندان‌ها را به ابزاری برای فشار بر قسد تبدیل کرده است. 

برخی تحلیلگران ضمن صدور هشداری جدی در این زمینه، معتقدند این درگیری‌ها و اتهامات متقابل، نه تنها نشان‌دهنده شکست عمیق اعتماد میان طرفین است، بلکه هشداری جدی درباره احیای بالقوه داعش در سایه جنگ قدرت میان دمشق و کردهاست؛ جنگی که به نظر می‌رسد سرنوشت کردهای سوریه را بیش از پیش به تصمیمات واشنگتن و آنکارا گره زده و امنیت منطقه را در وضعیتی بلاتکلیف و شکننده قرار داده است.

در همین راستا با اردشیر پشنگ، پژوهشگر ارشد مسائل خاورمیانه و از متخصصان مسائل کردها گفت‌وگو کرده است. 

مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید: 

اردشیر پشنگ، پژوهشگر ارشد مسائل خاورمیانه و از متخصصان مسائل کردها در رابطه با آخرین تحولات مربوط به کردهای سوریه می‌گوید: از یک‌سو طی هفته‌های اخیر شاهد یک توافق پنهان بین مربع آنکارا، دمشق، واشنگتن و تل‌آویو علیه کردها هستیم؛ لازم به ذکر است تحولاتی که در حال وقوع است نقشه آن توسط مقامات ترکیه ترسیم شده و سربازان احمد الشرع در حال اجرای آن هستند. این درحالی است که همزمان چراغ سبز دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو را نیز برای این موضوع درنظر گرفته‌اند.

 واقعیت این است که این توافق که برای کردها نوعی دسیسه بین‌المللی قلمداد می‌شود؛ هدفش پایان دادن به الگوی حکومت «دموکراسی مستقیم محلی» است که ۱۵ سال است تحت نام «روژآوا» امنیت نسبی را بر بیش از ۳۰درصد خاک سوریه برقرار کرده و شدیدترین ضربات را به تروریسم داعش وارد کرده بود. 

در ادامه پشنگ مساله مهم دیگر را ماهیت قدرت‌طلبی و غیرقابل اعتماد بودن احمد الشرع و حلقه نزدیکانش را مورد اشاره قرار داد و می‌گوید: محمد الجولانی طی ده سال گذشته بارها با افراد و گروه‌های مختلف توافق و اعلام همراهی کرده اما هر بار در موقعیتی دیگر به آن توافقات پشت کرده است و با افرادی قوی‌تر وارد معامله شده از جمله ابتدا با ابوبکر البغدادی داعشی توافق کرد، سپس اعلام وفاداری با ایمن الظواهری رهبر وقت القاعده کرد بعد از مدتی از این وفاداری هم خارج شد، حالا او چند سالی است وفادار به اردوغان و دولت ترکیه شده و طی یک سال گذشته هم خود را به جای ارزش‌های اسلامی مورد تاکید القاعده حال نیز خود را وفادار به ارزش‌های غربی نشان می‌دهد، چراکه برای تثبیت و تقویت جایگاهش به حمایت غرب بالاخص امریکا و حتی اسراییل نیاز مبرم دارد. 

پشنگ در همین زمینه افزود: اما جولانی سابق و الشرع جدید، ماهیت قدرت‌طلب خود را به رخ مردم سوریه و حالا کردها نشان می‌دهد. او خون چندین هزار نفر سوری علوی و سوری دروزی را روی زمین ریخت و حالا طی همین چند هفته ده‌ها نیروی کرد را هم به کام مرگ کشانده است؛ این در حالی که به تمامی توافقات ازجمله توافق اول آوریل و نیز همین توافق ۲۴ ساعت گذشته‌اش با کردها پشت کرده است.

طی چند روز اخیر او چند صد نفر از زندانیان داعشی را آزاد کرده و برخی از آنان را با خود در حمله به شهرهای کردنشین کوبانی و… همراه کرده است و شاهد هستیم حتی سر از نظامیان کرد اسیر شده جدا کرده است و حتی برای ایجاد رعب و وحشت تصاویر آن را رسانه‌ای کرده است؛ درست مانند اقدامات داعش و تمامی این اقدامات به نوعی در پیش دیدگان امریکایی‌ها و اروپایی‌ها در حال روی دادن است! 

اردشیر پشنگ، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه و امور کردها در رابطه با مساله ادغام این گروه در دولت مرکزی که به نظر می‌رسد خواست مشترک ترکیه و امریکا نیز باشد، تشریح کرد: تحولات اخیر در سوریه و منطقه «روژآوا» از چند منظر قابل واکاوی است؛ یکی از حیاتی‌ترین ابعاد این ماجرا که بی‌ارتباط با تحولات داخلی کشورمان نیست، تحلیل نادرستی پیرامون طرح تجزیه ایران توسط امریکا و برخی کشورها از طریق کردهاست. 

به باور من، این ادعا با توجه به شواهد تاریخی و رویدادهای اخیر فاقد اعتبار است. سابقه حمایت نکردن امریکا و قدرت‌های موثر از استقلال کردها در عراق در رفراندوم سال ۲۰۱۷ و همچنین رویکرد اخیر واشنگتن که در عمل پشت کردها را در قبال دولت سوریه خالی کرد، گواهی بر این مدعاست. 

به گفته این تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه، این واقعیت باید موردتوجه قرار گیرد که چه برخی در داخل حاکمیت و چه طیفی از اپوزیسیون، مدام این ادعا را تکرار می‌کنند، اما با نگاهی به واقعیت‌های میدانی، چنین برنامه‌ای محتمل به نظر نمی‌رسد. اگر چنین نیتی وجود داشت، عراق و سوریه بسترهای بسیار آماده‌تری برای تجزیه داشتند، با این حال شاهد بودیم که در عمل چنین اتفاقی رخ نداده است.

پشنگ در ادامه تصریح کرد: تاکید بر این نکته ضروری است که این صدا از واقعیت باید دقیقا شنیده شود، چراکه همواره مشکلات، تبعیض‌ها و مسائل مربوط به کردها و مناطق کردنشین در ایران با برچسب‌هایی همچون تجزیه‌طلبی و سناریوهای مشابه، تحت‌الشعاع قرار گرفته و به حاشیه برده می‌شوند. تحولات سوریه باید به فعالان و دغدغه‌مندان این حوزه یادآوری شود که نمی‌توان با اتکا به این توهمات، از مطالبه حقوق به‌حق مردم این مناطق غفلت کرد. 

این متخصص مسائل کردی در ادامه این گفت‌وگو خاطرنشان کرد: نکته دوم آن است که وضعیت کردها در سوریه با سایر نقاط خاورمیانه، یعنی ترکیه، ایران و عراق که دارای جغرافیای متمرکز و یکپارچه‌اند، تفاوت‌های بنیادین دارد. کردهای سوریه اکنون شرق فرات را تخلیه کرده، کنترل حلب و میادین نفتی را از دست داده‌اند و اکنون در حال پیش بردن یک توافق جدید با دولت مرکزی‌اند که با میانجیگری امریکا صورت می‌گیرد؛ توافقی که براساس آن نیروهای نظامی آن‌ها در ارتش سوریه ادغام خواهند شد. 

به گفته پشنگ، این تحولات بدان معناست که طی ماه‌های آینده، دولت مرکزی سوریه در پی آن خواهد بود که هیچ‌گونه ردی از ساختارهایی همچون مناطق کانتونی یا حکومت‌های نیمه‌خودمختار، که طی پانزده سال گذشته در مناطق کردنشین این کشور مستقر بود، باقی نگذارد و این مسائل را در ساختار خود حل و فصل نماید.

پشنگ در پاسخ به دیگر پرسش «اعتماد» درخصوص سرنوشت کردها و امتیازاتی که احمد الشرع، رییس دولت موقت سوریه در قبال حمله به کردها از امریکا و اسراییل دریافت کرده است، تصریح کرد: آنچه مسلم است این است که تمام آنچه امریکا در این سال‌ها از کردها می‌خواست اعم از اینکه نیرویی عملیاتی علیه داعش باشند و مدیریت مناطق نفتی را دراختیار داشته باشند، اکنون به طرز اولی توسط دولت مرکزی و با وساطت ترکیه تضمین شده است، چراکه دولت مرکزی متعهد شده است که با داعش مبارزه کند و درخصوص مدیریت مناطق نفتی، توافقی شکل گرفته که شرکت‌های امریکایی به کار خود ادامه دهند، اما مدیریت از این پس برعهده دولت مرکزی باشد.

به باور این تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه، دولت سوریه اکنون تا بدان حد انعطاف به خرج داده که حتی حاضر به مذاکره با اسراییل شده است. باتوجه به قدرت لابی یهودیان در دولت ترامپ، این تحول قابل توجه است، چراکه اگرچه بشار اسد در عمل اقدامی علیه اسراییل انجام نمی‌داد، اما حداقل در فضای دیپلماتیک وارد مسیر مذاکره نمی‌شد. این درحالی است که دولت احمد الشرع برای بقای خود و تثبیت جایگاهش، پذیرفته است با اسراییل نیز وارد مذاکره شود. 

پشنگ در ادامه تاکید کرد: ارایه این وعده‌ها و امتیازات توسط دولت مرکزی باعث شده تا امریکایی‌ها و حتی اروپایی‌ها که از بار مهاجران سوری به ستوه آمده‌اند، با اطمینان خاطر بیشتری به این رویکرد نگاه کنند؛ آن‌ها امیدوارند با آرام شدن فضا، چند میلیون نفر مهاجر سوری که به اروپا پناهنده شده بودند، به کشورشان بازگردند. لذا به نظر می‌رسد مجموعه این عوامل دست به دست هم داده تا حمایت ویژه امریکا از کردها عملا به پایان برسد. 

این کارشناس روابط بین‌الملل در ادامه خاطرنشان کرد: با این وجود، تلاش‌های دیگری نیز صورت گرفته، ازجمله اعمال فشار دیپلماتیک بر دولت احمد الشرع برای پذیرش زبان کردی به عنوان یکی از زبان‌های ملی سوریه، تعطیلی رسمی عید نوروز در تقویم این کشور و شناسایی حقوق مدنی کردها. اما اینکه آیا این وعده‌ها در عمل اجرایی خواهند شد یا خیر، موضوعی ابهام‌برانگیز است.

فراموش نکنیم که بدنه دولت احمد الشرع رادیکال است و پیش‌تر نیز این رفتار خشونت‌آمیز آن‌ها را با دروزی‌ها و علویون به‌عینه دیده‌ایم؛ اکنون نیز همین بدنه رادیکال است که امور را پیش می‌برد. با این همه درنهایت، به نظر می‌رسد حتی توافقات جدید به معنای پایان تشکیلات کردی نخواهد بود، اما قطعا موقعیت آن‌ها در سوریه تضعیف شده و از اهمیت بین‌المللی‌شان کاسته شده است. ازسوی دیگر سرنوشت آینده کردهای سوریه به شدت تحت‌تاثیر روند صلح میان دولت ترکیه و عبدالله اوجالان، پ‌ک‌ک و کردهای ترکیه است. 

پشنگ در پاسخ به دیگر سوال درخصوص تاثیر تحولات سوریه بر کردهای ترکیه و دولت آنکارا اشاره کرد: در این زمینه باید گفت همان‌گونه که پیش‌تر اشاره شد، دولت ترکیه به هیچ‌وجه مایل نیست تجربه تشکیل یک دولت فدرال، منطقه‌ای یا محلی مشابه آنچه در اقلیم کردستان عراق وجود دارد، تکرار شود. از آنجا که می‌دانیم بزرگ‌ترین بخش جغرافیای کردستان در آناتولی یا ترکیه واقع شده و این موضوع در سرنوشت کردها بسیار تاثیرگذار است، چراکه آنکارا خواهان آن است که کردها در موقعیتی تضعیف‌شده‌تر به مذاکراتشان ادامه دهند تا در چنین شرایطی امتیازات کمتری به آن‌ها داده شود و بدین‌ترتیب، نبرد چهل و دوساله به پایان برسد و آنچه آن‌ها مبارزه با تروریسم می‌نامند، به فرآیند آشتی مدنظر خودشان منجر شود. 

به باور این تحلیلگر امور کردها، ترکیه طی یک قرن گذشته همواره از تضعیف کردها در هر نقطه‌ای، حتی خارج از مرزهای خود، حمایت کرده است. این کشور دولتی است که بخش مهمی از هویت و موجودیت خود را بر انکار هویت کردها بنا نهاده و اگرچه از شدت این موضوع کاسته شده اما در کل همچنان بر این سیاست ادامه می‌دهد. در شرایط فعلی که تحولات به نفع دولت ترکیه پیش می‌رود، تضعیف نقاط قوت کردها، از جمله کردهای روژآوا که از نظر ایدئولوژیک و سازمانی تحت‌تاثیر پ‌ک‌ک هستند، به نفع منافع آنکارا است؛ امری که باعث می‌شود روند موردنظر آن‌ها با سرعت و کارایی بیشتری پیش برود.

پشنگ در ادامه این گفت‌وگو تصریح کرد: با این وجود، فراموش نکنیم که در هر صورت، موقعیت کردها در مقایسه با دهه‌های گذشته تقویت شده است. هرگونه افراط و تفریط ازسوی دولت ترکیه یا تخلف از وعده‌های داده شده، می‌تواند بلافاصله اوضاع امنیتی این کشور را با مشکلات حاد مواجه سازد. تذکرات جدی و ابراز نگرانی‌هایی که عبدالله اوجالان نیز در همین راستا مطرح کرده، دقیقا در همین مسیر قابل ارزیابی و تأمل است. 

اردشیر پشنگ در ادامه و درخصوص تصاحب میادین نفتی دیرالزور توسط ارتش سوریه تشریح کرد: به نظر می‌رسد برنامه دولت سوریه بر آن است که مدیریت امنیتی در کل مناطق را به دست بگیرد. در واقع، حداکثر امتیازی که دولت مرکزی حاضر به اعطای آن است، ایجاد پلیس محلی از میان کردهاست. براساس این طرح، نیروهای نظامی ارشد کرد که تبعه سوریه نیستند و از مناطق دیگر آمده‌اند، باید از کشور خارج شوند و آن‌هایی که در سوریه می‌مانند، به عنوان افسران در ساختارهای مختلف دولت ادغام خواهند شد. کنترل مرزها و امنیت استان‌ها نیز باید دراختیار ارتش سوریه باشد و درنهایت، مدیریت پلیس محلی به کردها سپرده شود؛ امری که باتوجه به سلسله‌مراتب امنیتی در کشورهایی مانند سوریه، از اهمیت پایینی برخوردار است. 

به گفته این تحلیلگر مسائل منطقه، به همین دلیل، دولت سوریه طی روزهای آتی و با وجود برخی توافقات، تلاش خواهد کرد در عمل گام‌های بیشتری برای تضعیف کردها بردارد. چه در دیرالزور و چه در سایر مناطق، به ویژه مناطقی که از نظر انرژی اهمیت راهبردی دارند، دولت سوریه با ولع و جدیت بیشتری به دنبال آن است که امور را به دست بگیرد و حرکت خود را در همین چارچوب ادامه خواهد داد. 

این کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه در پایان گفت‌وگوی خود تاکید کرد: نکته حائزاهمیت دیگر آن است که سال‌ها غفلت از مساله کرد به عنوان یک موضوع جدی در سیاست خارجی ایران، باتوجه به تفاوت‌های ماهوی این مساله در ایران نسبت به سایر کشورها، باعث شده است که امروز در تحولات منطقه، حضور موثری نداشته باشیم. این درحالی است که از نظر فرهنگی، زبانی و تاریخی، پیوندی جدایی‌ناپذیر میان کردها ازجمله در سوریه با ایران وجود دارد.