شناسایی فسیل «میمونهای ۱۰ میلیون ساله» در ترکیه
با بهرهگیری از شیوۀ تاریخگذاری آرگون، قدمت فسیلهای کشف شده در مرکز ترکیه ۷ تا ۱۰ میلیون سال برآورد شد. این دادهها نگاه تازهای به روند تکامل پستانداران و نقش گونههایی مانند اورانوپیتکوس ارائه میدهد.
مجموعهای از بسترهای فسیلی در مرکز ترکیه به دانشمندان کمک کرده تا ساعتهای تکامل پستانداران را دوباره تنظیم کنند. لایههای خاکستر آتشفشانی ترکیبشده با استخوانها، سرانجام سن دقیق این فسیلها را روشن کرده و قدمتشان را ۷ تا ۱۰ میلیون سال پیش برآورد کردهاند.
این قدمت به کمک روش تاریخگذاری آرگون-آرگون بهدست آمده؛ روشی که دانههای میکروسکوپی شیشههای آتشفشانی را به ساعتهای مینیاتوری تبدیل میکند و قادر است زمان را با دقت چند صد هزار سال اندازهگیری کند. فرهت کایا، پژوهشگر همکار فرهنگستان و همکارانش در دانشگاه اولو، رهبری تیم بینالمللی این پروژه را بر عهده داشتند.
تاریخگذاری آرگون-آرگون
برای چندین دهه، بهترین چیزی که درباره فسیلهای مرکز آناتولی میشد گفت، این بود که آنها وابسته به دوره «میوسن پسین» هستند. خطهای زمانی بر پایه مقایسه حیوانات با بستگانشان در مکانهای اروپایی دوردست سنجیده میشد که قدمتیابی آنها هم دقیق نبود. این مقایسهها خطای دو تا سه میلیون سال ایجاد میکرد؛ مشکلی بزرگ در آن هنگام که میخواستید تغییرات تدریجی دندانها یا استخوانهای اندام را دنبال کنید.
چرا مرکز آناتولی اهمیت دارد؟
این گذرگاه سنگی بین آفریقا، آسیا و اروپا قرار دارد و هر تغییر در آب و هوا یا سطح دریا، مسیرهای مهاجرت جدیدی ایجاد میکرد و پستاندارانی که از سه قاره وارد میشدند، اینجا با هم ترکیب میشدند و سابقه بیمانندی از ترافیک جانوری بهجای گذاشتند.
شیشه آتشفشانی و تاریخگذاری آرگون-آرگون
بسترهای فسیلی رایج به ندرت حاوی مواد معدنی قابلتاریخگذاری هستند، زیرا سنگهای رسوبی فاقد بلورهای آتشفشانی هستند. مرکز آناتولی فرق دارد، چون استان آتشفشانی کاپادوکیه میلیونها سال خاکستر بر دشتهای رودخانهای پاشیده است. این خاکسترها حاوی فِلدسپار غنی از پتاسیم هستند که میتوان آنها را تابش داده و با تاریخگذاری آرگون-آرگون اندازهگیری کرد که عدمقطعیت را تا حدود ۰.۳ میلیون سال کاهش میدهد.
با ترکیب خاکسترهای تاریخگذاری شده بالا و پایین هر لایه استخوان، تیم توانست هر افق فسیلی را مانند یک ساندویچ محدود کند.
کایا توضیح میدهد: «گرچه روشهای رادیوایزوتوپی برای سنجش سن فسیلها چیز جدیدی نیست، اما این یک تغییر مهم در تاریخگذاری لایههای رسوبی آتشفشانی حاوی فسیل پستانداران محسوب میشود.» در چند مورد، استخوانها تنها ۵ سانتیمتر از توف قابلتاریخگذاری فاصله داشتند و سن کمابیش دقیق به دست آمد.
فسیلها چه دادههایی را فاش میکنند؟
لایههای تاریخگذاریشده آرگون-آرگون بیش از ۲۶۰۰ نمونه فهرستشده دارند، از اسبهای سهانگشتی تا گربههای دندانشمشیری. تغییرات در ترکیب گونهها گواه حرکت تدریجی از جنگلهای مرطوب حدود ۹.۵ میلیون سال پیش به دشتهای باز تا ۷.۴ میلیون سال پیش است. این تغییرات زیستمحیطی با وقایع سرد شدن جهانیِ ثبتشده در هستههای عمیق دریا همزمان هستند و تغییرات محلی را به نوسانات آب و هوای جهانی متصل میکنند.
فسیلهای محلی نیز این الگوی جهانی را دنبال میکنند؛ ترکیب گیاهخواران و علفخواران درست زمانی تغییر میکند که سوابق اقیانوسی، سرد شدن میوسن پسین را نشان میدهند.
بنابراین، هر افق تاریخگذاریشده هم در قالب سرشماری زیستی و هم در قالب شاخص آب و هوا عمل میکند. آنها رویهمرفته نشان میدهند چگونه افزایش ارتفاع فلاتها و کاهش دما، پستانداران را به سمت رژیم غذایی، رفتار و قلمروهای جدید سوق داده است.
بازاندیشی درباره درختان خانواده نخستیها
سنجش سن ۸.۷ میلیونساله برای آناندولوویوس و تاریخهای مشابه برای اورانوپیتکوس، پرسشِ محل ظهور هومینینها را دوباره ایجاد میکند.
یک پژوهش در سال ۲۰۲۳ استدلال کرد که میمونهای شرق مدیترانه ممکن است به نخستین تابش گروهی تعلق داشته باشند که بعدها به انسانها منجر شد.
اگر زمانی که آفریقا هنوز محل زندگی خویشاوندان اولیه هومینینها بوده، مرکز آناتولی نیز میزبان آنها بوده باشد، ممکن است مسیر مهاجرتها به جای شمال، به سوی جنوب جریان یافته باشد. تاریخگذاری تازه، چارچوب زمانی لازم برای بررسی این سناریوی بحثبرانگیز را فراهم میکند.
اکنون که فناوری سنجش از راه دور، تیم کایا را به درههای پوشیده از خاکستر هدایت کرده، آنها انتظار دارند صدها مکان تازه در سراسر استان آتشفشانی مرکز آناتولی شناسایی شود. هر لایه عدسیشکل خاکستر، همچون ساعتی تازه، بخشی دیگر از داستان گونهها را ثبت میکند.
همین روش دقیق را میتوان در هر جایی که فورانها زندگی را پوشاندهاند، از آند تا جاوا، به کار برد و خطوط زمانی تکاملی را با هر تکه شیشه بازنویسی کرد.
