رشد پرسرعت آمار فقرا در پایتخت/ شرایط نامطلوب ۱۴.۵ درصد از شهروندان

آمارهای رسمی می‌گوید در دهه ۹۰ تعداد فقرای ایران دو برابر شده.

به گزارش شرق، براساس اعلام پایش فقر در سال ۱۴۰۰ که توسط وزارت کار، تعاون و رفاه اجتماعی تهیه شده بود، ۳۰ درصد از جمعیت کشور معادل ۲۵ میلیون و ۵۶۰ هزار نفر از شهروندان ایرانی زیر خط فقر زندگی می‌کنند، وضعیت فقر در شهر تهران هم نگران‌کننده است.

سند آینده‌نگری کلان‌شهر تهران سناریوهای پیش‌رو در افق ۱۴۱۰ نشان می‌دهد که ۱۱ درصد مردم تهران به فقر درآمدی و ۱۵.۵ درصد آن‌ها به فقر چندبعدی دچار هستند. یکی از بندهای همیشگی برنامه‌های میان‌مدت شهر تهران تحقق عدالت اجتماعی و کاهش فاصله شمال و جنوب و نابرابری‌های منطقه‌ای است.

اما در این سال‌ها چه میزان این هدف محقق شده و فقرا و تهیدستان تهرانی در مواجهه با شرایط زندگی چگونه به امرار معاش و بقا پرداخته‌اند.

در پژوهش مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهرداری تهران با عنوان راهبردهای بقا و معاش در میان فقرای شهری شهر تهران که صدیقه پیری، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علامه طباطبایی، آن را تهیه کرده به راهبردهای تأمین معاش و کسب درآمد در بین فقرای شهر تهران پرداخته و اشاره شده بیشتر این کارها ناامن و کم‌درآمد هستند.

کار در مشاغل فصلی و غیررسمی مانند کارگری ساده ساختمانی، نقاشی ساختمان، جمع‌آوری ضایعات، دست‌فروشی، کار خدماتی در منازل، کار خانگی، فروش محصولات و خوراکی‌هایی از قیبل لواشک، ترشی، کاموابافی، جمع‌آوری ضایعات سطل زباله‌ها، سبزی خوردکردن برای همسایه‌ها، جمع‌کردن آجرها در فصل تابستان به صورت فصلی، رنگ‌آمیز کوزه و… بخشی از فعالیت‌هایی است که زنان و مردان فقیر شهر تهران انجام می‌دهند.

در برخی از نقاط محله‌ها مانند خاک‌سفید تعداد قابل توجهی کارگاه‌های تعمیر اتومبیل و فروش قطعات یدکی وجود دارد که به دلیل ارزان‌بودن خدمات همچنان به بقای خود ادامه می‌دهند. در بخشی از این پژوهش اشاره شده درصد زیادی از درآمد فقرا به صورت ماهانه صرف پرداخت بدهی‌ها یا اقساط فقرا می‌شود.

در واقع درآمد پایین خانوارها به آن‌ها اجازه نمی‌دهد تمامی نیازهای مصرفی خود را تأمین کنند، بنابراین با خرید مایحتاج خود به صورت قسطی یا استقراضی، ضمن رفع نیاز خود، پرداخت هزینه را به آینده موکول می‌کنند. حتی در سال‌های اخیر شاهد پدیده‌ای به نام گروگذاشتن کارت یارانه برای خرید در برخی از مناطق فقیرنشین بوده‌ایم.

در این پدیده فروشندگان در ازای ارائه کالا یا خدمات، کارت یارانه آن‌ها را به عنوان وسیله یا گرو نگه می‌دارند. کارکردن در تاکسی‌های اینترنتی یکی از مشاغلی است که در این پژوهش به آن اشاره و یادآوری شده.

در دهه ۸۰ مسافرکشی با موتور یکی از مشاغل فراگیر بود و حالا تهیه خودرویی فرسوده این امکان را می‌دهد گروه‌های بیکار و کم‌درآمد کاری با آزادی عمل بیشتر داشته باشند. در این گزارش تأکید شده از میان فقرای شهر تهران برخی در فقر شدید به سر می‌برند و به طور مثال در محله‌ای مانند خاک‌سفید نیمی از درآمد آن‌ها برای تأمین نیازهای اولیه مانند خوراک، پوشاک و مسکن خرج می‌شود و در سبد کالاهای مصرفی آن‌ها تفریح، رفت وآمد، درمان و آموزش جایی ندارد.

از بین تمام خانوارهایی که در فقر درآمدی دارند، ۲۴.۱۷ درصد شغل رسمی و ۷۵.۸۳ درصد شغل غیررسمی دارند. یعنی فقر درآمدی خانوارهایی که شغل غیررسمی دارند، ۳.۱۴ برابر خانوارهایی است که سرپرست آن‌ها دارای شغل رسمی هستند. مسکن چالش اصلی این خانواده‌هاست.

براساس این پژوهش یکی از راهبردهای فقرا برای کاهش هزینه مسکن استفاده از مصالح نامرغوب و غیراستاندارد است که این امر ایمنی و استحکام بنا را به خطر می‌اندازد. درصد کمی از ساختمان‌ها به شیوه مهندسی ساخته شده‌اند و این خانه‌ها در برابر بلایای طبیعی مانند زلزله بسیار آسیب‌پذیر هستند.

ساکنان مناطق فقیرنشین تهران اغلب در خانه‌های کوچک و فرسوده زندگی می‌کنند و برخی از این افراد در مکان‌های غیرمجاز و غیراستاندارد مانند زیرزمین‌ها، آلونک‌ها و… زندگی می‌کنند که خطرات زیادی برای سلامتی و امنیت آن‌ها به همراه دارد.

برخی هم در جایی از ساختمان زندگی می‌کنند که نه پشت بام است و نه یک واحد مسکونی. مسکن اشتراکی و کوچ به حاشیه تهران یکی دیگر از راهکارها برای تأمین مسکن در این سال‌ها بوده است. در این پژوهش به تغییرات سبک غذایی هم اشاره شده که نشان می‌دهد دانش‌آموزانی که در مناطق جنوبی تهران هستند، بیشترین فقر غذایی را دارند و با افزایش سن سرپرست خانوار فقر غذایی خانواده افزایش پیدا می‌کند. در این مطالعات اشاره شده بیشترین مصرف غلات در بین کارگران است، زیرا پول کمتری برای خرید مواد پروتئینی و گوشتی دارند.

همچنین تأکید شده به دلیل هزینه‌های بالای خدمات پزشکی و دارویی، افراد کم‌درآمد از درمان مناسب محروم هستند. دراین پژوهش پیشنهاد شده شهرداری با اختصاص‌دادن زمین و فضاهای فیزیکی به فروش محصولات گروه‌های فقیری که با کمک سازمان‌های مردم‌نهاد به خوداشتغالی مشغول شده‌اند به کسب درآمد پایدار کمک کند. 

همچنین باید حساسیت بیشتری بر ایمنی خانه‌های فقرای شهری به دلیل آسیب‌پذیربودن وجود داشته باشد. تلاش برای تدوین بانک اطلاعات جامع از گروه‌ها و خانواده‌های فقیر ساکن در شهر تهران و کودکان برای نظام‌مندکردن هرچه بیشتر کمک‌های شهروندان از دیگر مواردی پیشنهادی در این پژوهش است.

در مطالعات دیگری که شهرداری تهران با موضوع فقر چندبعدی در تهران انجام داده به موضوع فقر فرهنگی اشاره شده، این شاخص از مجموع مؤلفه‌های دسترسی فیزیکی به فضاهای فرهنگی، استطاعت در زمینه امور فرهنگی، مصرف فرهنگی، مراقبت از محیط زیست و انگیزه پیشرفت حاصل شده، نتایج حاکی از آن است که ۴۳ درصد شهروندان تهرانی با فقر فرهنگی مواجه هستند.

۵۳ درصد به میزان متوسط و پنج درصد فاقد فقر فرهنگی هستند و در شرایط مطلوب قرار دارند. در بخش دیگری از این مطالعات به فقر اجتماعی پرداخته شده، سنجش شاخص فقر اجتماعی از مجموع مؤلفه‌های خشونت خانگی، امید به زندگی و آموزش حاصل شده و نتایج نشان داده ۹۱ درصد از شهروندان تهرانی به لحاظ فقر اجتماعی در سطح مطلوبی قرار دارند.

در بخش فقر سلامت که از مجموع مؤلفه‌های مصرف مواد مغذی، سلامت جسم، دسترسی به مراکز بهداشتی-درمانی و استطاعت هزینه درمان است، ۲۲.۶ درصد پاسخ‌گویان با فقر سلامت روبه‌رو بودند و ۶۷.۹ درصد در وضعیت متوسط و فقط ۹.۵ درصد در شرایط مطلوب قرار داشتند. درباره شاخص استاندارد زندگی از گونه‌های دسترسی به وسایل حمل‌ونقل عمومی، کیفیت معابر از نظر خروج فاضلاب خانه به معابر، پاکیزگی محل زندگی، رضایت از نحوه جمع‌آوری زباله، دسترسی به پارک و فضای سبز و… ۳۴.۳ درصد در سطح متوسط، ۱۲.۳ درصد نیز در وضعیت نامطلوبی قرار دارند.

در حوزه فقر اقتصادی که ترکیبی از مؤلفه‌های رضایتمندی اقتصادی، پس‌انداز و تملک دارایی و… حاصل شده، بیانگیر این است که ۵۴.۸ درصد از نمونه‌های بررسی‌شده در فقر اقتصادی به سر می‌برند، ۲۸.۴ درصد در شرایط متوسط و ۱۶.۹ درصد به لحاظ اقتصادی در وضعیت مطلوبی قرار دارند.

براساس یافته‌های این پژوهش، ۱۴.۵ درصد از شهروندان تهرانی به‌لحاظ فقر چندبعدی در شرایط نامطلوبی قرار دارند، ۵۹.۵ درصد در وضعیت متوسط و ۲۶.۱ درصد از شرایط مطلوبی برخوردار هستند. همچنین محلات تهران به لحاظ شاخص فقر چندبعدی تفاوت دارند و در شهر تهران با پنج سطح فقر مواجه هستیم.

گونه یک که فقیرترین بخش شهر تهران محسوب می‌شوند به‌صورت متمرکز در محلات ربع جنوب شرقی شهر تهران واقع در مناطق ۱۱.۱۲، ۱۴.۱۵ و ۱۹ تجمع یافته که ۴۸ محله از این مناطق را شامل می‌شود. محلات گونه دوم در مناطق ۶.۷، ۸.۹، ۱۱.۱۲، ۱۴.۱۵، ۱۶.۱۷، ۱۸.۱۹، ۲۰ و ۲۱ قرار گرفته‌اند.

تعداد محلات این گونه، ۱۰۳ محله است. گونه سوم در مناطقه ۱.۳، ۴.۵، ۱۰.۱۳، ۱۶ و ۲۰ قرار دارند و ۹۷ محله است. گونه چهار نیز در ۷۴ محله و گونه پنج نیز که متمرکز در بخش شمالی شهر تهران است، ۲۵ محله را شامل می‌شود.

نتایج این پژوهش نشان داده مصرف فرهنگی در میان ۸۰ درصد خانوارهای تهرانی در سطح پایینی قرار دارد و ۶۰ درصد از افراد دسترسی مناسبی به فضاهای فرهنگی ندارند.