گزارشی از قانون اساسی مدینه
طرح پیامبر(ص) برای اداره شهر مدینه
محمد منصوری بروجنی
فرارو- شاید اگر اهل مطالعات تاریخی و دینی باشید، «عهدنامه مدینه» را در خاطر داشته باشید. پیامبر اکرم (ص) پس از این که از مکه به مدینه مهاجرت کرد، به منظور اداره این شهر اعلامیهای صادر نمود. این اعلامیه که در فارسی تحت عنوان میثاق مدینه و در زبان عربی به عنوان صحیفه مدینه شناخته میشود، قرارداد به معنای مرسوم کلمه نیست. چرا که از سوی رسولالله اعلام شد و دیگر گروههای حاضر در مدینه، ضمن پذیرش زعامت ایشان، مفاد این عهدنامه را پذیرفتند.
برخی اسلامگرایان خارج از ایران به ترویج این عهدنامه، با نام قانون اساسی (Constitution) پرداخته اند. برخی اعتقاد دارند نخستین قانون اساسی تاریخ به معنای کلمه، همین عهدنامه بوده است. با این حال، نمیتوان گفت این عهدنامه، قانون اساسی به معنای مدرن کلمه باشد. البته در این عهدنامه دولت به معنای نهادی و شخصیت حقوقی تاسیس نمیشود و برای پیامبر صلاحیتهایی به رسمیت شناخته میشود. در میثاق مدینه سخن از دولت مسلمین به میان نمیآید، بلکه حرف از مجموع مومنین زده میشود. حتی تخصیص صلاحیتها نیز مشخصاً نه به یک شخصیت حقوقی که به شخصیت حقیقی صورت میگیرد.
این عهدنامه در بهار سال جاری توسط مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی به زبان فارسی ترجمه شده است و در زمینه مطالعات بنیادین حکومتی، سندی ارزنده و قابل توجه برای پژوهشگران حقوق عمومی، تاریخ اسلام و فلسفه سیاسی به شمار میرود. البته در برخی مفاد ترجمه فارسی تردیدهایی وجود دارد، این که دقیقاً به بندهای این عهدنامه، «اصل» اطلاق شود، به نظر میرسد نوعی دخالت دادن عنصر تفسیر در ترجمه است.
برای مشاهده متن کامل این عهدنامه کلیک کنید.
عهدنامه مدینه دارای دو بخش اساسی است، نخست مبانی ایجاد معاهده و دوم احکام ارائه شده توسط آن. این پیمان با عنایت به مشکلات احتمالی پیش روی اداره شهر مدینه منعقد شده بود. آن گونه که از بند نخست این عهدنامه برمیآید پیمان مذکور برای مسلمین، به مثابه پیامی الهی و برای سایرین به عنوان آنچه امیر شهر بیان میکند الزامآور است.
عهدنامه در درجه نخست میان مسلمین قریش و یثرب منعقد میشود. یهودیان و مشرکین نیز تحت عنوان کسانی که به این دو گروه (یا مسلمین یثرب) ملحق میشوند، شناخته میشوند و به عبارت واضحتر تبعیت آنان از مسلمین، شرط بهرهمندیشان از این عهدنامه است. بر خلاف آنچه که برخی اظهار میدارند، مفهوم امت دارای تبیین منحصر به فردی در این عهدنامه نیست، جز آن که مفاد عهدنامه مبتنی بر برابری تمام افراد حاضر در مدینه است. این در تمام بندها قابل مشاهده است و استثنائات این اصل برابری تصریح شده اند(اصل هجدهم در بیان فرماندهی نظامی).
وفای به عهد اصلیترین تضمین میثاق مدینه است و انذار به کیفر، در صورت عهدشکنی یهودیان و مشرکین مکمل اصل وفای به عهد است.(اصول چهل و ششم و چهل هفتم).
در این عهدنامه از چند گروه افراد سخن به میان آمده است: مشرکین، کافران، مومنان و یهودیان. مشرکین کسانی هستند که مخاطب عهدنامه و طرف عهد میباشند؛ حال آنکه کافرین طرف معاهده نیستند.(اصل بیستم). در این عهدنامه ضمن به رسمیت شناخته شدن آزادی مذهب، بر برتری مذهب مومنین تاکید شده است.
برای مشاهده صورتبندی ساده از مفاد عهدنامه مدینه، کلیک کنید.
