خروج از آذربايجان در قبال امتياز نفت
قوامالسلطنه و سادچيكف
از تاریخ
اتحاد شوروي به هر دليل نميخواست بدون گرفتن امتياز، نيروهاي خود را از ايران خارج كند. قوامالسلطنه، نخستوزير وقت اين را ميفهميد و با سفر به شوروي تمايل خود را براي نوعي مبادله اعلام كرد.
در 15 فروردين 1325 (چهارم آوريل 1946) بود كه وي و سادچيكف اين مبادله انجام و قرارداد ايجاد يك شركت نفت مشترك بين دو كشور در برابر خروج ارتش سرخ از ايران امضا شد. مصطفي فاتح، نويسنده كتاب 50 سال نفت ايران، درخواستهاي قوام را از اتحاد شوروي در نامه وي به سفير كبير اتحاد شوروي در ايران در كتابش آورده است كه ميخوانيد:
روز 26 مارس قضيه ايران در شوراي امنيت مطرح گرديد. نماينده شوروي اظهار داشت كه دولت او در تاريخ 24 مارس تصميم گرفت كه ايران را تخليه كند و تا شش هفته بعد اين تخليه انجام خواهد يافت و لذا طرح قضيه در شورا ديگر موردي ندارد. وزير خارجه آمريكا در جواب نماينده شوروي گفت كه دولت ايران مطالبي را به شورا اظهار داشته كه حاكي از انجام ندادن تعهدات دولت شوروي و نقض پيمان ميباشد و مشعر بر اين است كه دولت شوروي در امور داخلي ايران دخالت ميكند. وزير خارجه آمريكا اضافه كرد كه تا اين تاريخ هيچ قراردادي بين دولتين ايران و شوروي منعقد نشده و اگر شده باشد بايد دولتين ايران و شوروي مشتركا شوراي امنيت را از عقد چنين قراري مستحضر دارند. لهذا پيشنهاد نماينده شوروي كه قضيه ايران از دستور خارج شود، بيمورد است. نماينده انگليس هم نظر وزير خارجه آمريكا را تاييد كرد و شوراي امنيت با نه راي در مقابل دو راي (شوروي و لهستان) تصميم گرفت كه قضيه ايران در دستور باقي بماند. سپس نماينده مصر پيشنهاد كرد كه از نماينده دولت ايران دعوت شود كه در جلسه روز بعد شورا حضور به هم رسانده و اظهار دارد كه آيا با تعويق مذاكرات شورا درباره ايران موافق
است يا نه.
روز بعد نماينده ايران در جلسه شورا حضور پيدا كرد و همينكه شورا بحث را شروع نمود، نماينده روسيه از جلسه با تعرض خارج شد. نماينده دولت ايران اظهارات نماينده شوروي را دائر به اينكه قراردادي بين دولت او و دولت شوروي منعقد گشته است، تكذيب كرد.
همانروز هم قوام به شوراي امنيت اطلاع داد كه وضع او از مواقع مراجعت از مسكو هيچ تغييري نكرده و دولت شوروي گذشته از اينكه تقاضاي ايران را براي تخليه قبول نكرده است برعده ارتش خود در ايران نيز افزوده و تا اين تاريخ هم هيچگونه قراردادي چه شفاهي و چه كتبي بين دولتين منعقد نشده است.
روز 29 مارس شورا پيامي به استالين و قوام فرستاد و تقاضا كرد كه تا چهارم آوريل به شورا اطلاع دهند كه آيا قرارداد پنهاني بين آنها براي تخليه ايران منعقد شده است يا نه.
پس از آخرين تصميم شورا فرصتي براي شورويها پيدا شد كه حفظ آبرو نموده و كار را به هر نحوي هست خاتمه دهند. لهذا در تاريخ پانزدهم فروردين 1325 (چهارم آوريل 1946) موافقتي بين قوام و سادچيكف سفير شوروي در ايران امضا شد كه به عنوان ابلاغيه مشترك در تهران منتشر گرديد و به شرح زير بود:
«مذاكراتي كه از طرف نخستوزير ايران در مسكو با اولياي دولت جماهير شوروي سوسياليستي آغاز و در تهران پس از ورود سفير كبير شوروي ادامه يافت و در تاريخ پانزدهم فروردين 1325 مطابق با چهارم آوريل 1946 به نتيجه ذيل رسيد و در كليه مسائل موافقت حاصل گرديد.
1 - قسمتهاي ارتش سرخ از 24 مارس 1946، يعني يكشنبه چهارم فروردين 1325 در ظرف يكماه و نيم تمام خاك ايران را تخليه مينمايند.
2 - قرارداد ايجاد شركت مختلط نفت ايران و شوروي و شرايط آن از تاريخ 24 مارس تا انقضاي هفت ماه براي تصويب به مجلس پانزدهم پيشنهاد خواهد شد.
3 - راجع به آذربايجان چون امر داخلي ايران است، ترتيب مسالمتآميزي براي اجراي اصلاحات برطبق قوانين موجوده و با روح خيرخواهي نسبت به اهالي آذربايجان بين دولت و اهالي آذربايجان داده خواهد شد.
طرح قرارداد ايجاد شركت مختلط نفت ايران و شوروي كه در بند دوم ابلاغيه مشترك در آن بحث شده در همان تاريخ، يعني پانزدهم فروردين 1325 از طرف قوام نخستوزير و سادچيكف تنظيم و هر يك ضمن نامهاي طرح مزبور را به يكديگر ابلاغ نمودند. متن نامه قوام به سادچيكف به قرار زير و نامه سادچيكف خطاب به نخست وزير نيز به همان مضمون بود:
آقاي سفير كبير
پيرو مذاكرات شفاهي كه بين ما به عمل آمده است، محترما به استحضار آن جناب ميرساند كه دولت ايران موافقت مينمايد كه دولتين ايران و شوروي شركت مختلط ايران و شوروي را براي تجسسات و بهرهبرداري اراضي نفتخيز در شمال ايران با شرايط اساسي ذيل ايجاد نمايند.
1 - در مدت 25 سال اول عمليات شركت 49 درصد سهام به طرف ايران و 51 درصد سهام به طرف دولت شوروي متعلق خواهد بود و در مدت 25 سال دوم 50 درصد سهام به طرف ايران و 50 درصد سهام به طرف شوروي متعلق خواهد بود.
2 - منافعي كه به شركت عايد گردد به تناسب مقدار سهام هر يك از طرفين تقسيم خواهد شد.
3 - حدود اراضي اولي كه براي تجسسات اختصاص داده ميشود، همان است كه در نقشهاي كه جنابعالي ضمن مذاكرات در روز 24 مارس به اينجانب واگذار فرمودهايد به استثناي قسمت خاك آذربايجان غربي كه در باختر خطي كه از نقطه تقاطع حدود اتحاد شوروي و تركيه و ايران آغاز و بعد از سواحل شرقي درياچه رضائيه گذشته تا شهر مياندوآب ميرسد واقع است- همانطوري كه در نقشه مزبور روز چهارم آوريل سال 1946 اضافه تعيين گرديده است.
ضمنا دولت ايران متعهد ميگردد خاكي را كه در طرف غرب خط سابقالذكر واقع است به امتياز كمپانيهاي خارجي يا شركتهاي ايراني با اشتراك خارجيها يا با استفاده سرمايه خارجي واگذار ننمايد.
4 - سرمايه طرف ايران عبارت خواهد بود از اراضي نفتخيز مذكور در ماده (3) كه پس از عمليات فني داراي چاههاي نفت و محصول آن قابل استفاده شركت خواهد گرديد و سرمايه طرف شوروي عبارت خواهد بود از هر قبيل مخارج و آلات و ادوات و حقوق متخصصين و كارگران كه براي استخراج نفت و تصفيه آن مورد احتياج خواهد بود.
5 - مدت عمليات شركت 50 سال است.
6 - پس از انقضاي مدت عمليات شركت دولت ايران حق خواهد داشت اسهام شركت متعلق به طرف شوروي را خريداري نمايد يا مدت عمليات شركت را تمديد كند.
7 - حفاظت اراضي مورد تجسسات و چاههاي نفت و كليه تاسيسات شركت منحصرا به وسيله قواي تامينيه ايران خواهد بود.
قرارداد ايجاد شركت نفت مختلط شوروي و ايران مزبور كه بعدا مطابق متن اين نامه عقد ميشود به مجردي كه مجلس شوراي ملي ايران تازه انتخاب شد و به عمليات قانونگذاري خود شروع نمايد در هر حال نه ديرتر از مدت هفت ماه ازتاريخ 24 ماه مارس سال جاري براي تصويب پيشنهاد خواهد شد. موقع را مغتنم شمرده احترامات فائقه را تجديد مينمايد.
امضا - احمد قوام
پس از انتشار ابلاغيه و نامههاي متبادله مذكور ارتش سرخ در موقع مقرر در ابلاغيه مشترك خاك ايران را تخليه كرد و از آن موقع تا وقتي كه ارتش ايران به تبريز وارد شد، احمد قوام بزرگترين بازي سياسي كه در تمام مدت عمر خود كرده بود را نمايش داد.
البته صحيح است كه مساعدت ملل متحد و به خصوص كوشش و جديت آمريكا موجب شد كه ارتش سرخ از ايران خارج شود ولي اگر بازيهاي ماهرانه در متعاقب آن نبود احتمال قوي ميرفت كه پيشهوري و اعوان او به تدريج استقرار يافته و بالاخره كار منجر به جنگ داخلي و اتلاف نفوس بسيار گردد.
دنیای اقتصاد
