آمريكا متحدان ايران را نشانه گرفته است
هيلاري كلينتون، وزير امور خارجه آمريكا در ادامه تهديدات خود عليه كشورمان مدعي شد جامعه بينالملل هماكنون به سوي تشديد تحريم عليه تهران جهتگيري كرده است.
هيلاري كلينتون دو روز پيش در گفتوگو با شبكه خبري الجزيره ضمن ابراز اين ادعا كه ايران تمايلي براي گفتوگو با آمريكا ندارد از تلاش كشورهاي جهان براي اعمال فشار عليه كشورمان سخن گفت: وي همچنين در نشستي در مورد رابطه آمريكا با آمريكايلاتين از كشورهاي آمريكايلاتين خواست تا مراقب روابط نزديك با تهران و عواقب آن باشند. كلينتون خطاب به كشورهاي آمريكايلاتين گفت، واشنگتن بهخوبي از فعاليتهاي ديپلماتيك تهران در آمريكايلاتين آگاه است.
مقامات آمريكايي بارها در اظهارنظرهاي خود نسبت به تلاش براي اجماع جهاني عليه ايران ابراز علاقه كردهاند. در اين راستا فارغ از موفقيت يا عدم موفقيت دستگاه ديپلماسي آمريكا ميتوان نشانههاي ديپلماسي كاخ سفيد را در مورد كشورمان با توجه به تدوين راهبردهاي دولت اوباما در سياست خارجي و نوع تعامل اين كشور با قدرتهاي جهاني و منطقهاي بررسي كرد.
راهبرد تعامل با قدرتهاي منطقهاي براي مهار ايران
«ما بر تشويق قدرتهاي نوظهور جهان، چين، هند، روسيه، برزيل، تركيه، اندونزي و آفريقايجنوبي به مشاركت همهجانبه در روابط بينالملل تاكيد ميكنيم.»
اين سخنان هيلاري كلينتون در پانزدهم ژوئيه 2009 (25 تيرماه 1388) بود كه ضمن اشاره به اهميت ايجاد شركاي منطقهاي بر استفاده از قدرت هوشمند در ديپلماسي آمريكا براي رفع چالشها در همكاري موثر با متحدان منطقهاي تاكيد كرد.
كلينتون در اين سخنراني كه راهبردهاي تدوينشده آمريكا در سياست خارجي را تشريح ميكرد با اشاره به كشورمان گفت: «نه رئيسجمهور اوباما و نه خود من، هيچكدام دچار اين توهم نيستيم كه گفتوگو با جمهوري اسلامي ايران متضمن موفقيت است اما اهميت پيشنهاد تعامل با ايران را هم درك ميكنيم.
مقامات ايران بايد يكي از اين دو گزينه را انتخاب كنند: پيوستن به جامعه بينالمللي بهعنوان يك عضو مسئول يا ادامه حركت بهسوي انزواي بيشتر!» در همان زمان روزنامه واشنگتنپست از پيشنهاد كارشناسان آمريكايي به اوباما براي چگونگي مواجهه با ايران پرده برداشت. در اين پيشنهاد نخستين روزنههاي فشار بر متحدان ايران مشاهده ميشود.
از سوي ديگر ليهميلتون، مشاور اوباما نيز در همان ماههاي آغاز بهكار اوباما، اعلام كرد كه مذاكرات با ايران از سطوح پايين آغاز خواهد شد. هميلتون در مورد رويكرد دولت اوباما در پرونده هستهاي نيز به سه روش اشاره كرده بود: «1 - شناسايي ايران بهعنوان قدرت هستهاي، 2 - ايجاد سپر نظامي عليه ايران و 3 - انتخاب مسير ديپلماسي كه پروسهاي سخت و نفسگير است.» در طرح سپر نظامي كه بعدها كلينتون مطرح كرد، طرح دور كردن متحدان ايران از اين كشور مشاهده ميشود.
ديپلماسي فشار از مسكو تا جاكارتا
دولت آمريكا براي تحقق راهبردهاي خود در پرونده هستهاي كشورمان در ماههاي اخير دست به اقدامات مختلفي زده است. ويليام برنز، معاون سياسي وزارت خارجه در آغاز بهكار رياستجمهوري اوباما با سفر به مسكو پيشنهاد كرد در قبال انصراف واشنگتن از طرح سپر دفاع موشكي آمريكا در لهستان و چك مقامات كرملين نيز با آمريكا در پرونده هستهاي ايران همگام شوند.
اين مذاكرات زمينهساز سفر اوباما به مسكو شد. طرح دفاع سپر موشكي روابط مسكو واشنگتن را در دوران پوتين و بوش بحراني كرد. تجديدنظر آمريكا در اين طرح و موضع محتاطانه در قبال روابط روسيه با جمهوريهاي گرجستان، آذربايجان و... زمينه نزديكي روسيه و آمريكا را فراهم كرد.
پس از اين تحولات بود كه روسها علاوه بر تاكيد بر اتخاذ موضع تحريم در صورت شكست مذاكرات در صدور قطعنامه دو هفته پيش آژانس عليه كشورمان با كشورهاي غربي همگام شدند. آمريكا همچنين در يك سال اخير تلاش كرده روابط خود را با چين يكي از حاميان برنامه هستهاي ايران گسترش دهد.
نگاه دولت جورج بوش به چين به عنوان آلترناتيو هژموني آمريكا در جهان بود كه بايد تحت هر شرايطي تضعيف ميشد. اين نگاه در دوران اوباما از ضديت با آلترناتيو هژموني آمريكا به همكاري استراتژيك تغيير يافته است. سفر اوباما به چين در ماه گذشته و ديدارهاي مكرر مقامات اين دو كشور نشان ميدهد كه تمايل پكن و واشنگتن به همكاري استراتژيك است.
هرچند كه قبل از صدور قطعنامه آژانس عليه كشورمان واشنگتنپست مدعي شد كه قبل از سفر اوباما نمايندگان وي به چين سفر كردهاند و چينيها را از ترس حمله اسرائيل به ايران و عدم ثبات در قيمت نفت به صدور قطعنامه آژانس راضي كردهاند اما به نظر ميرسد كه واقعيت روابط پكن - واشنگتن فراتر از اين تحليلهاست.
اين دو كشور براي مقابله با بحران اقتصادي و اتخاذ رويكرد مشترك در بحران آب و هوايي، به يكديگر وابسته هستند و پكن كه اصولا سياست خارجي خود را معطوف به مسائل داخلي و منافع ملي ميكند تا حد امكان تلاش ميكند از رويارويي مستقيم با ايالات متحده اجتناب كند.
مشاوران اوباما در سياست خارجي همچنين در آغاز كار وي به رئيسجمهور آمريكا تاكيد كرده بودند كه فقدان سياست هماهنگ با كشورهاي اروپايي در دوران بوش نوع مواجهه با پرونده هستهاي ايران را با چالش مواجه كرد. اين هماهنگي در دوران اوباما به وضوح مشاهده ميشود اما مهمتر از اين موضوع رويكرد دولت اوباما به قدرتهاي منطقهاي در پرونده هستهاي ايران است. راهبرد تعامل با قدرتهاي منطقهاي در پرونده هستهاي ايران نيز نمود يافته است.
سخنان دو روز پيش هيلاري كلينتون در خصوص روابط ايران با كشورهاي آمريكاي لاتين در اين راستا قابل ارزيابي است. يك روز قبل از سفر محمود احمدينژاد به برزيل، باراك اوباما در نامهاي به رئيسجمهور اين كشور خواستار همكاري برزيل در پرونده هستهاي ايران شد.
اوباما كه در طول يك سال اخير تلاش كرده است روابط خود را با كشورهاي آمريكاي لاتين بهبود ببخشد در اين نامه از رئيسجمهور برزيل خواسته بود در برنامه هستهاي ايران از تلاشهاي جهاني حمايت كند. اوباما در حاشيه اجلاس جي 20 در نيويورك كه در سال جاري برگزار شد اين درخواست را از داسيلوا مطرح كرده بود.
سياست تعامل با قدرتهاي منطقهاي براي همراه كردن اين كشورها با مواضع واشنگتن صرفا به برزيل محدود نميشود. بلكه آمريكا روي تركيه نيز به عنوان گزينهاي كه ميتواند از تاثيرگذاري قابل توجهي در پرونده هستهاي ايران برخوردار باشد حساب ويژهاي باز كرده است. برخي از منابع غربي پيشنهاد البرادعي رئيس سابق آژانس بينالمللي انرژي اتمي مبني بر غنيسازي اورانيوم ايراني در خاك تركيه را با ديدار ديپلمات مصري با مقامات واشنگتن در ماه پيش مرتبط دانسته بودند.
تركيه كه از سويي عضو ناتوست و از سوي ديگر روابط حسنهاي با كشورهاي خاورميانه به خصوص ايران دارد براي ميانجيگري در پرونده هستهاي ايران بارها ابراز تمايل كرده است. در مورد ديدار اخير اوباما و اردوغان كه چند روز پيش برگزار شد تحليلهاي متفاوتي صورت گرفت.
برخي اين ديدار را در راستاي ادامه ديپلماسي فشار آمريكا در پرونده هستهاي ايران تفسير كردند. به اعتقاد اين تحليلگران اوباما علاقهمند است كه تركيه از تحريمهاي احتمالي شوراي امنيت عليه ايران دفاع كند هرچند كه اردوغان بعد از اين ديدار مخالفت خود را با تحريمهاي جديد عليه كشورمان بيان كرد. بايد در هفتههاي آينده در انتظار فشارهاي واشنگتن عليه آنكارا بود.
تاكنون برزيل و تركيه در مسير اجماع جهاني عليه كشورمان حركت نكردهاند. راي ممتنع آنها در جلسه شوراي حكام آژانس به خوبي گوياي اين وضعيت است. هرچند كه ثبات وضعيتها در روابط بينالمللي دائمي نيست. ويليام برنز نيز هفته پيش راهي چين و اندونزي شد تا پرونده هستهاي كشورمان را در كانون مذاكرات خود قرار دهد.
همچنين واشنگتن تلاش كرده در يكسال اخير روابط خود را با سوريه بهبود ببخشد هرچند يكي از اهداف بهبود اين روابط تلاش براي انجام مذاكرات ميان فلسطينيها و اسرائيليهاست اما بحث ايران نيز يكي از اهداف تقويت اين روابط است. همچنان كه مارتين ايندايك، سفير سابق آمريكا در اسرائيل به دولت اوباما توصيه كرده بود در نزديكي با سوريه را به منظور تحتفشار قرار دادن ايران اولويت قرار دهد.
نتيجه مبهم راهبرد اوباما
با وجود برخي پيشرفتها در راهبرد آمريكا در قبال پرونده هستهاي ايران اما در برخي موارد فرجام كار براي ديپلماسي كاخ سفيد مبهم است. آمريكا همچنان نتوانسته قدرتهاي منطقهاي مانند برزيل و تركيه را بهطور كامل با خود همراه كند.
چين و روسيه تاكنون همكاريهايي با واشنگتن داشتهاند اما اينكه سرانجام با تشديد تحريمها عليه ايران موافقت كنند به متغيرهاي ديگري نياز است كه تاثيرگذاري بر اين متغيرها به نحوه تعامل ديپلماتيك تهران و واشنگتن در ماههاي آتي بستگي دارد.
اين كه كشوري مانند مالزي بعد از راي منفي به قطعنامه آژانس عليه ايران نماينده خود در شوراي حكام را براي اداي توضيحات فراميخواند نشان ميدهد لابي دولت آمريكا در آسياي جنوبشرقي نيز فعال است. بهنظر ميرسد هدف گرفتن قدرتهاي منطقهاي از سوي دولت اوباما در وهله نخست زمينهسازي براي تحريمهاي بينالمللي در صورت بنبست در مذاكرات با ايران است و در وهله دوم آمريكا تلاش ميكند كشورمان را از موضع فشار وادار به مذاكره كند.
اين سياست اتخاذ شده از سوي آمريكا در صورت عدماتخاذ ديپلماسي مناسب از سوي كشورمان ميتواند پيامدهاي نامناسبي براي منافع ملي در پي داشته باشد. از اين رو توجه جدي به اين رويكرد در ديپلماسي آمريكا اهميت فراواني دارد.