سیاست درست ایران علیه عربستان چیست؟
علیرضا میرزا عبدالله
علیرضا میرزا عبدالله؛ یکی از اصول کلیدی و عمده در روابط بین الملل، متجلی کردن همزمان اصل تهدید و بازدارندگی در ساختار روابط یک کشور با دول متخاصم و حتی دوست هست.
تهدید و بازدارندگی به این معنی است که دولت برای نیل به اهداف خود گاهی نیاز دارد از زبان زور و با تهدید طرف مقابل منافع ملی کشور مطبوع خود را تامین کند و در عین حال باید ابزاری فراهم نماید وترتیباتی اتخاذ نماید تا تهدیدهای دشمنان علیه خود را نیز خنثی نماید.
بر اساس کتاب مطالعات امنیتی در مقدمه نوشته پل ویلیام، قدرت بازدارندگی در وهله اول باید عمده و قابل لمس باشد همانند عرضه سخاوتمندانه توان موشکی برای دشمنان.
در سوی دیگر مفهوم تهدید وجود دارد. در واقع تهدید برای ایجاد تغییر در رفتار دشمن طراحی میشود. تهدید این پیام را میرساند که در صورت عدم تغییر در رفتار و سیاستهای کشور متخاصم، با استفاده از ظرفیتهای موجود، دشمن به تغییر رفتار و سیاستها وادار میشود.
نکته کلیدی در اصل تهدید قابل اعتنا بودن آن است. به این معنی که دشمن باید باور کند که شما مصمم به تغییر رفتار او هستید و ابزارهای لازم را در اختیار دارید.
باز کردن جبهههای جدید در سرتاسر خاورمیانه از لبنان و سوریه گرفته تا یمن علیه ایران، پایین نگه داشتن از روی عمد قیمت جهانی نفت برای فشار بر شریانهای اقتصادی ایران، ربایش اتباع ایران که برای حج میروند همانند شهرام امیری دانشمند هستهای کشورمان در سال ۱۳۸۸ و احتمال قریب به یقین غضنفر رکن آبادی دیپلمات کشورمان در فاجعه منا و در آخر سم پاشیهای لفظی ضد جمهوری اسلامی، دلایل کافی و قابل اعتنایی هستند که عربستان سعودی در دسته بندی کشور متخاصم و دشمن بر ضد ایران قرار بگیرد.
حال سوال اینجاست که چرا جمهوری اسلامی قادر به تغییر رفتار حاکمان عربستان نیست؟ چرا با وجود درخواستهای متعدد مقامات کشورمان عربستان سعودی لزومی نمیبیند در برابر رفتارهای خود پاسخگو باشد و باب گفتگو را باز کند؟
حقیقت اینجاست که با وجود پیروزیهای چشمگیر سیاسی ایران در خاورمیانه، حاکمان عربستان فشار از طرف ایران را احساس کردهاند اما تهدید را نه.
عربستان زمانی به یمن حمله کرد که فشار از جانب ایران را بیش از پیش احساس کرد. در عین حال ایران تهدید نمود که کشتی کمکهای خود را روانه یمن خواهد کرد و چنانچه مزاحمتی برای کشتی ایرانی ایجاد شود با واکنش ناوگان نظامی ایران که در خلیج عدن مستقر بود مواجه میشود. اما در عمل زمانی که ایران کشتی کمکهای خود را روانه عربستان سعودی کرد و با تهدید مقامات ریاض مواجه شد، مسیر کشتی را از بندر حدیده به جیبوتی منحرف کرد.
از سوی دیگر بعد از فاجعه منا مقامات عالی نظام جملگی از واکنش سخت ایران به در قبال بیمسئولیتی سعودیها سخن گفتند. اما در نهایت میبینیم که فاجعه منا و سرمایههایی مانند رکن آبادی به سمت فراموش شدن میروند و بعد از نزدیک به دو ماه هنوز خبری از بسیاری از مفقودینمان نیست.
روند به گونه ایست که گویی جمهوری اسلامی به بازی گرفته شده است. گویی دستهایی در کار هست تا دیپلمات کشورمان که از قضا سرشناس و منبع بسیاری از اطلاعات نظام هست شناسایی و تعیین تکلیف نشود.
از سویی با توجه به سابقه ربایش شهرام امیری از سوی حکام سعودی در سفر حج فرضیه ربایش آقای رکن آبادی جدیتر میشود.
با توجه به دو مثال بالا از بعد استراتژیک تهدیدهای ما ضد عربستان چه در قضیه کشتی کمکهای انسان دوستانه به مردم یمن و چه درمورد فاجعه منا و به طبع اون سرنوشت نامعلوم آقای رکن آبادی و تعداد دیگری از هموطنان کماکان فاقد کارایی لازم است.
حاکمان عربستان بیش از پیش به ماجراجویی در مقابل ایران علاقهمند میشوند، چراکه تهدیدهای جمهوری اسلامی را باور ندارد و شاهد اقدام عملی ایران ضد خود نبوده است در غیر این صورت حتما در محاسبات خود تجدید نظر میکردند و روش مصالحه را در پیش میگرفتند.
این پیام غلطی است که از سوی ایران به دشمنان منطقهای مانند عربستان و قدرتهای جهانی مخابره میشود. تهدید زمانی موفق است که باعث تغییر رفتار طرف مقابل شود.
به صورت خودکار وقتی تهدید ضد دشمن جنبه عملی به خود نگیرد قدرت بازدارندگی نیز تحت تاثیر قرار میگیرد.
برای نمونه اگر ایران تا کنون از گزند حملات ایالات متحده و اسرائیل در امان بوده صرفا به خاطر قدرت موشکی و نظامی ایران و احتمال قریب به یقین ترس از واکنش ایران به هر حملهای بوده است، چنانکه همیشه در صحبتهای فرماندهان ما و مقامات عالی نظام عنوان شده است که زمان بزن در رو تمام شده.
اما زمانی که ما قدرت اجرایی کردن تهدیداتمان بر ضد دشمنان را نداشته باشیم این پیام مخابره میشود که ایران ممکن است در صورتی که مورد یک حمله محدود ضد تاسیسات استراتژیک خود قرار بگیرد واکنشی نشان ندهد چرا که قادر به انجام عملیات نظامی نیست.
از سوی دیگر با توجه به روند رو به کاهش تاثیر گذاری نفت در اقتصاد جهانی و همین طور به دلیل تهدید فزاینده چین و رفتار پرخاشگرانه این کشور در دریای چین، ایالات متحده مایل است حوزه عملیاتی خود را از خاور میانه و خلیج فارس به جنوب شرق آسیا منتقل کند.
اینکه ایالات متحده در دوره اوباما کمتر درگیر مناقشات در خاور میانه میشود و خود را از آتش تحولات در سوریه، عراق و افغانستان دور نگه میدارد به خاطر نبود استراتژی و یا اشتباهات اوباما نیست.
استراتژی بلند مدت ایالات متحده به سمت جنوب شرق آسیا چرخش کرده است. حضورمتعدد و پرشمار ناوگان جنگی ایالات متحده در دریای چین و بازدید وزیر دفاع آن کشور از آنها در کشاکش تنشها با چین در همین راستا ارزیابی میشود.
واقعیت این است که عربستان سعودی هم متوجه تعیین کننده بودن زمان شده است و به همین منظور برای سلطه بر خاورمیانه از طریق جنگ یمن و حمایت از تکفیریهای سوریه خیز برداشته است.
حال که ایالات متحده آماده خروج یا حضور حداقلی در خاورمیانه میشود و دولتهای خاور میانه یکی پس از دیگری سقوط میکنند و یاغیان افراط گرا بر آنها حاکم میشوند ایران میبایست این پیام را برای مخاطبان منطقهای و جهانی مخابره کند مبنی بر اینکه اجازه نمیدهد منافع ملیاش قربانی ندانم کاریهای رژیمی مثل آل سعود شود و در این گام از به کار بردن تهدید برای تغییر رفتار سعودی باکی ندارد، کما اینکه اکثر متخصصان نظامی بر این باورند که ایران قادر به زمین گیر کردن نیروی هوایی سعودی با استفاده از موشکهای دور برد خود هست.
در این برهه حساس جمهوری اسلامی اگر فقط به تهدید زبانی بسنده کند و به قول معروف زهر چشمی نشان ندهد در آیندهای نه چندار دور عمق استراتژیک خود را از دست خواهد داد.