عبدی؛ حسرت فرصتهای از دست رفته در سوريه
عباس عبدی در روزنامه اعتماد نوشت:
هفته پيش يادداشتي نوشتم با عنوان «مغالطه جام زهر» و اين نكته را متذكر شدم كه اگر قطعنامه 598 در همان زمان صدورش پذيرفته ميشد، ممكن بود از آن به جام شهد تعبير شود، ولي هنگامي كه در اثر تحولات بعدي پذيرفته شد، تعبيري ديگري بر آن بار گرديد.
آن يادداشت مقايسهيي درسآموز بود كه در رابطه با مهمترين مساله سياست خارجي كنوني ايران يعني اختلافات با غرب درباره موضوع هستهيي، انجام شد. ولي مساله مهم ديگر ما، در سياست خارجي؛ يعني اوضاع سوريه نيز نمونه خوبي براي اين درسآموزي است.
اين يادداشت در مقام آن است كه برخي ديدگاههاي گذشته را درباره سوريه مرور كند تا معلوم شود كه فرصتهاي سياسي، چگونه چون ابر ميگذرند و ما را در حسرت از دست رفتن خود باقي ميگذارند. بهار عربي از تونس و سپس مصر و ليبي آغاز شد، ولي چندان غيرمنتظره نبود كه اين اتفاقات به سوريه نيز كشيده شود.
اما اهميت مساله براي ايران آنجا بود كه اگر از آمدن اين بهار در سه كشور اول استقبال ميكرد، درباره خاص كشور سوريه، نهتنها موضعي متفاوت داشت كه ضد آن بهار هم بود و آن را پاييز تلقي ميكرد. تا اينجاي كار ايراد چنداني به اين سياست وارد نبود. من هم به عنوان يك شهروند ايراني از موضع دفاع از منافع كشور مخالف اين موضع نبودم.
بارها هم در نوشتهها و گفتوگوهايم بر تمايز نسبي قايل شدن ميان منافع ملي و مساله حقوق بشر تاكيد كردم، اما از همان ابتدا متذكر شدم كه مخالف مواضع جاري ايران در برابر اتفاقات سوريه هستم. نه فقط از موضع يك شهروند و دفاع از حقوق بشر، بلكه از موضع دفاع از منافع ملي، آن را مناسب نميدانم.
يك دليل و يك پيشنهاد را هم ارائه كردم. دليل بنده اين بود كه با توجه به جميع جهات، اتفاقات سوريه مثل موارد قبلي بهار عربي، اتفاقاتي بازگشتناپذير است و بايد به يك شكلي خود را با آن هماهنگ كرد، به نحوي كه بيشترين سود و كمترين ضرر را براي كشور داشته باشد. از اين منظر از همان 18 ماه پيش كه اين جريان در سوريه كمكم اوج گرفت، متذكر شدم كه «بهترين موضع براي ايران، كوشش براي ايجاد نوعي مصالحه ميان حكومت سوريه با مخالفان داخلي آن بود.
ايران چنان جايگاهي را داشت و دارد كه از اين طريق وارد شود. ضمن اينكه چنين موضعي نه تنها به سود منافع ملي ايران است، بلكه به لحاظ حقوق بشري نيز بهترين موضع بود و از كشت و كشتار جلوگيري ميكرد. كشت و كشتاري كه در صورت تداوم وضع موجود و حتي پيروزي مخالفان، بسيار زيادتر هم خواهد شد. به نظر من ايران نبايد مخالفان را به وابستگي به غرب و امريكا متهم ميكرد، حتي اگر از جانب غربيها كمك شوند. همچنان كه در ليبي هم كمك ميشدند.
ولي اين دليل نميشود كه ايران عليه حكومت اسد موضعگيري كند. ايران بايد ضمن حمايت از حكومت سوريه به مصالحه و اصلاحات كمك ميكرد. گمان ميكنم الان هم بايد به اين مسير بازگردد، هرچند بسياري از پلها خراب شدهاند. مشكل سياست ايران درباره سوريه، انعطافناپذيري آن است كه بازي را به سوي صفر و يك برده است و با توجه به وضعيت منطقه اين احتمال وجود دارد كه نتيجه صفر نصيب ايران شود.
ريسك اين سياست بالاست و بايد از سياستهاي با ريسك بالا پرهيز كرد، به ويژه در مواقعي كه بر متغيرهاي عمده و تاثيرگذار كنترلي نداريم. همچنين در مواردي كه پاي حقوق بشر در ميان است بايد اصل را بر احتياط گذاشت». البته در همان زمان توضيح دادم كه به نظر من حكومت اسد قدرتمندتر از آن است كه مثل قذافي در عرض چند ماه سقوط كند.
اين مساله زمينه را هم براي سازش فراهم ميكند و هم براي بيشتر شدن خشونتها. حال پس از گذشت حدود دو سال از آغاز و اوجگيري اين بحران، سياست ما در سوريه چه بود؟ ابتدا ناديده گرفتن مخالفان اسد و حتي تروريست ناميدن آنها بود (كه اتفاقاً اقدامات تروريستي هم داشتند، ولي در چنين رژيمهايي وجود مخالفان با رفتارهاي تروريستي، پديده غريبي نيست)، سپس به حمايت گسترده از دولت سوريه پرداختيم و هزينههاي زيادي را در جهان به ويژه ميان مردم مسلمان براي ايران ايجاد كرديم. سپس و در اواخر سال گذشته چين پيشنهاد آتشبس و مذاكره را داد و با توجه به عضويت دايم چين در شوراي امنيت، بايد از اين پيشنهاد استقبال ميشد.
بعدا و البته با تاخير زياد و در واكنش به اقدامات غربيها و قطر و عربستان، برخي از مخالفان سوريه را به ايران دعوت كرديم، در حالي كه در اين مقطع بخش مهمي از مخالفان سوريه در برابر ما جبههگيري كرده و آن را رد كرده بودند، روشن بود كه اين اقدام هم نتيجهيي در بر نداشت.
اكنون هم به فكر ارائه طرح صلحي افتادهايم كه؛ آتشبس تحت نظر سازمان ملل، ارائه كمكهاي بينالمللي به مردم سوريه، برقراري گفتوگوي ميان همه طيفهاي جامعه و دولت سوريه براي تشكيل «يك دولت انتقالي» و رسيدگي به جرايم جنايتكاران در «دادگاههاي صالحه» از نقاط اصلي اين طرح است.
خوب اگر اين طرح را سال گذشته يا 18 ماه پيش ارائه ميداديم، شايد به نتيجه ميرسيد و نه اين اتفاقات ضايعهبار رخ ميداد كه حداقل 50هزار كشته و صدها هزار نفر آواره و زخمخورده را شاهد باشيم و نه آنكه اين هزينه سنگين براي ايران ايجاد ميشد و از همه مهمتر اينكه ايران محبوبيت هم پيدا ميكرد و اين طرح در آن زمان عملي هم بود. اما به دليل خطاي محاسباتي، كار به جايي رسيده كه اين طرح كه زماني ميتوانست نشانه موفقيت ايران باشد و معلوم نيست قابليت اجرايي هم داشته و يكي از طرفين ماجرا حاضر به پذيرش آن باشد.
در نتيجه بايد توجه كرد كه شكست و پيروزي در عرصه سياست، مسالهيي ظريف است. اقدامي كه ميتوانست در يك مرحله انجام و به منزله پيروزي و موفقيت تلقي شود، در مرحلهيي ديگر ممكن است معناي متفاوتي داشته باشد.
اين مساله براي سياست داخلي هم صادق است. بنابراين مجددا بايد تاكيد كرد كه فراموش نكنيم، فرصتها چون ابر ميگذرند. اگر امروز آنها را در نيابيم، فردا حسرت از دست رفتن آنها را خواهيم خورد. فردايي كه خيلي دير است. سود معقول، ولي قطعي امروز بهتر از سود فراوان ولي احتمالي فرداست، آن را از دست ندهيد.