خروج از سایه
والاستريت ژورنال
ميخواهند مقبول جهان شوند؛ در كمين خالي شدن ميدان براي عرض اندام دوباره، دست به اقدامات بشردوستانه ميزنند.
شايد هنوز ديوار مدارس در افغانستان از آتشي كه طالبان به جانشان انداختند سياه باشد اما درهايشان ديگر بسته نيست. ميگويند تغيير كرده و در گذر زمان به بلوغ فكري رسيدهاند. كودكان، به خصوص دختران را بار ديگر راهي مدارس كردهاند البته با نظارت خودشان؛ آموزش خواندن و نوشتن را آغاز كردهاند البته با كتابهاي خودشان. تدريس كتابهاي دولتي نه.
خودشان كتاب مينويسند و خودشان به تصويب مقامات ميرسانند كه مبادا مطلبي مربوط به دولت كرزاي در مناطق تحت نظارت طالبان آموزش داده شود.
همانهايي كه اين روزها دندان روي جگر گذاشتهاند تا سال 2014 و خروج تمام نيروهاي آمريكايي از افغانستان را شاهد باشند و بار ديگر يكهتاز ميدان شوند، مطمئنا نگران سطح فرهنگ جامعه افغان نيستند.
آنها پس از يك دهه تحميل تعصبات كوركورانه دريافتهاند نسلي از جوانان را پرورش دادهاند كه هيچ قابليتي براي رقابت با جوانان نيمهتحصيلكرده اقليتهاي قومي و قبيلهاي ندارند. همين است كه با افكاري همچنان بسته در تلاش براي كسب مقبوليت عام، كودكان را در راستاي اهداف خود راهي مدارس كردهاند.
زماني كه طالبان در دهه 90ميلادي بر افغانستان حكومت ميكرد، مولوي قلمالدين عهدهدار رياست كميته حفاظت از تقوا و جلوگيري از فساد بود؛ كميتهاي كه پليس مذهبي اين حكومت محسوب ميشد و وظيفه داشت مدارس دخترانه را ببندد، مرداني را كه ريششان به اندازه كافي بلند نبود مورد ضرب و شتم قرار دهد و افرادي را كه داراي نوارهاي موسيقي و ويديويي بودند دستگير كند.
حال اين عضو طالبان در 60سالگي ماموريتي متفاوت را بر عهده گرفته: بر شبكهاي از مدارس نظارت ميكند كه به تدريس خواندن، نوشتن و آموزش رياضيات به هزاران دختر در ولايت لوگار ميپردازند. وي ميگويد: «تحصيل براي زنان به اندازه مردان ضروري است. در اسلام زنان و مردان به يك اندازه وظيفه دارند كه عبادت كنند، روزه بگيرند و به دنبال يادگيري باشند.»
محدوديتهايي كه طالبان بر زنان و بخش آموزش و پرورش اعمال ميكردند در كنار حمايت از اسامه بنلادن، رهبر القاعده باعث شد اين گروه حتي پيش از حمله سپتامبر 2001 به آمريكا، تبديل به چهرهاي منفور در سطح جهاني شوند.
حال كه آمريكا در حال خارج كردن نيروهاي خود از افغانستان و در تلاش براي انجام مذاكرات صلح با شورشيان است، كميته بينالمللي با سوالي حياتي روبهرو است: اگر طالبان به قدرت بازگردند، آيا اينبار مسوولانه رفتار خواهند كرد؟
طالبان در اظهارات عمومي اخير خود سعي داشته نيرويي ميانهرو جلوه كند و از تعهد به برقراري ارتباط صلحآميز با كشورهاي همسايه و رعايت حقوق بشر سخن ميگويد. آنچه مشخص نيست چرايي اين لفاظيهاي جديد است؛ آيا ميتوان آنها را نشانهاي از تحول معنادار طالبان دانست يا نه، تنها طرحي از پيش تعيينشده براي سرپوش گذاشتن بر اهداف واقعي اين گروه است.
ژنرال كورتيس اسكاپاروتي، معاون فرماندهي نيروهاي آمريكا در افغانستان ميگويد: «ممكن است برخي گمان كنند آنها به مرور زمان تغيير ميكنند. شما شاهد نشانههايي هستيد كه ميگويند ممكن است ذهنيت طالبان در مورد زنان و جايگاهشان در جامعه باز شده باشد اما هيچ اطميناني در اينباره وجود ندارد.»
نمايندگان آمريكا و طالبان طي ماههاي اخير با يكديگر ملاقات داشتهاند تا شايد در مسير مذاكراتي گام بردارند كه بتواند به طولانيترين جنگ خارجي آمريكا پايان دهد.
يكي از نشانههاي محسوس و قابل لمس تغيير طالبان در فرآيند مذاكرات طي ماه ژانويه رويت شد؛ زماني كه طالبان مقاومت خود را براي خروج تمام نيروهاي خارجي از افغانستان پيش از انجام هرگونه مذاكرات صلح كنار گذاشت و با راهاندازي دفتر سياسي در قطر به منظور تسهيل روند مذاكرات آتي موافقت كرد.
آمريكا هم در مقابل براي اعتمادسازي اعلام كرد پنج نفر از مقامات ارشد طالبان را كه در گوانتانامو زنداني هستند به قطر منتقل ميكند.
باوجود تمايل تازه به مذاكره با آمريكا، رهبر طالبان اما هنوز معتقد است كه با خروج اكثر نيروهاي خارجي تا سال 2014، اين گروه فرصت دست يافتن به هدف جنگي خود را كه تصرف كابل و تمام خاك افغانستان است خواهد داشت.
مقامات شورشي تاكيد دارند كه دولتي اگر از طالبان در آينده روي كار بيايد با اين ويژگيها، صورت خارجي نرمتر و عاقلانهتري نسبت به دهه 90ميلادي ارايه خواهد داد. ذبيحالله مجاهد، سخنگوي طالبان با تاكيد بر اينكه طالبان با گذر زمان پختهتر و باتجربهتر ميشود و تغييرات مثبتي خواهد داشت، ميگويد: «در طول حكومت قبلي، طالبان تصميمات شتابزدهاي داشت اما حال دقيق و سنجيده عمل ميكند.»
وي اضافه ميكند: «يكي از تفاوتهاي كليدي با گذشته تلاش طالبان براي در برگرفتن تمام قبايل و جوامع قومي افغانستان است.»
حكومت سابق طالبان تحت سلطه روحانيون پشتون از جنوب استان قندهار، ميان جامعه شيعه هزاره و ديگر اقليتها تبعيض قايل ميشد. اين بار اما مجاهد ميگويد همه گروههاي فعال در جامعه از امتيازات و حضوري برابر برخوردار خواهند بود.
طالبان همچنان گروهي با سلطه پشتونهاست كه انزجار عميق خود را از آنچه در نظرش قدرت نامتناسب جوامع قومي كوچكتر به رهبري حامد كرزاي است، ابراز داشته اما پس از حمله 2001 طالبان افغان به شدت از خشونتهاي قومي و فرقهاي كه بخشي از به قدرت رسيدن آن در دهه 90 بود، خودداري كرده و در عوض خواستار اتحاد تمام افغانها عليه مهاجمان خارجي است.
ماه دسامبر بود كه رهبر طالبان بمبگذاري مرگبار زيارتگاههاي شيعي در كابل و مزارشريف را سريعا محكوم كرده و اين در حالي است كه مقامات افغان نيز پاكستانيها را مسبب اين حملات دانسته و سرزنش كردند. سخنگوي طالبان ميگويد دولت آتي طالبان به دنبال ايجاد همكاري با جامعه جهاني براي مبازه عليه مواد مخدر خواهد بود.
اين در حالي است كه از سال 2001 ترياك به يكي از منابع مهم كسب درآمد شورشيان طالبان، برخي كارگزاران قدرت و فرماندهان سابق ارتش دولت كرزاي تبديل شده است. بر اساس منابع غربي بسياري از مقامات طالبان تا زماني كه جنگ ادامه داشته باشد هيچ تمايلي به كنار گذاشتن تجارت موادمخدر ندارند.
هنوز هم تنها زماني كه در تاريخ چندينساله اخير كشت ترياك در افغانستان ريشهكن شد سال 2001 بود. همان وقتي كه ملا عمر، رهبر طالبان در تلاش براي كسب وجهه بينالمللي كه پس از حمله 11 سپتامبر نابود شد، كشت خشخاش را ممنوع كرد.
قطع تمام روابط باقيمانده طالبان با القاعده يكي از خواستههاي اصلي آمريكا و متحدانش و همينطور اجماع نظري است كه مقامات غربي انتظار دارند پس از انتقال زندانيان طالبان به قطر صورت بگيرد.
وكيل احمد متوكل، وزير خارجه سابق طالبان توضيح ميدهد كه طالبان يك دستور كار داخلي دارد و عملياتهاي خارجي را اجرايي نميكند اما القاعده بينالمللي است و بزرگترين تفاوت طالبان با القاعده همين است.
وي ميگويد: «به هر صورت اين گروه مجاهدين حاضر در دولت كرزاي هستند كه ماهها پيش از تصرف كابل توسط طالبان، بنلادن را در سال 1996 به افغانستان دعوت كردند.» متوكل اضافه ميكند: «آنها گمان ميكردند بنلادن به دليل ميليونر بودنش تمام جادههاي افغانستان را آسفالت خواهد كرد اما تنها كاري كه رهبر القاعده كرد آوردن جنگ به افغانستان بود.»
دشمنان سنتي طالبان به خصوص در ميان گروههاي قومي تاجيك، ازبك و هزاره در ائتلاف شمالي هر صحبتي در مورد ميانهروي جديد طالبان را رد كرده و آن را تبليغات توطئهآميزي ميدانند كه براي تضعيف برنامه حل و فصل جنگ از سوي غرب طراحي شده است.
آنها متذكر ميشوند كه طالبان امروز هيچ چيز هم كه نباشد، تندروتر از نسل قبلي است. براي مثال بمبگذاريهاي انتحاري كه در دهه 90 افغانستان عملا بيسابقه بود، اين روزها به طور مكرر براي ترور مقامات دولت افغان و حمله به نيروهاي آمريكايي گسترش يافتهاند.
از سوي ديگر ادعاي طالبان در مورد تمايل به كاهش تلفات غيرنظامي نيز باعث بروز رفتاري سنجيدهتر از سوي آنها نشده، به طوري كه بر اساس آمارهاي سازمان ملل تلفات غيرنظامي ناشي از حملات شورشيان طالبان در نيمه نخست سال گذشته 28 درصد افزايش يافته است.
عبدالله عبدالله، رييس ائتلاف شمال كه در سال 2009 از رقباي كرزاي در انتخابات رياستجمهوري بود، ميگويد: «چنين افكار اميدوارانهاي تاكنون كسي را به جايي نرسانده، ديدگاه طالبان همان است كه بود.»
با اين حال دولت كرزاي و مقامات غربي دستكم در يك مورد بسيار مهم -تحصيلات براي دختران و پسران- تصديق ميكنند كه تغيير چشمگيري اتفاق افتاده است. فاروق وارداك، وزير آموزش و پرورش افغانستان ميگويد: «به عقيده من آنها به سختياي كه در دهه 90 بودند، نيستند.»
در سالهاي نخست حمله و آشوب طالبان به طور معمول مدارس سراسر كشور، به خصوص مدارس دخترانه را منفجر و معلمان دولتي را ترور ميكردند.
در نتيجه در بسياري از نواحي جنوبي و شرقي منطقه مركزي پشتون اين كشور يك نسل كامل از كودكان بدون يادگيري خواندن، نوشتن و شمردن پرورش يافتند و حال پس از گذشت سالها مردان جواني در روستاهاي پشتون زندگي ميكنند كه قابليت رقابت با اقليتهاي قومي تحصيلكردهاي مانند هزارهها براي كسب فرصتهاي شغلي را در خود نميبينند.
وارداك تصديق ميكند: «جامعه ما به طالبان ميگويد: شما ميخواهيد دولت حامد كرزاي را سرنگون كرده و دولت خود را تاسيس كنيد اما حتي زماني كه دولت خود را داشته باشيد هم نيازمند دكتر و مهندس هستيد، پس چرا به فرزندان ما اجازه رفتن به مدرسه را نميدهيد؟»
به گفته وزير آموزش و پرورش افغانستان، طالبان اين پيام را دريافت كردهاند و طي سه سال گذشته حدود 600 مدرسهاي كه به دليل نگرانيهاي امنيتي بسته شده بودند، بار ديگر به روي شاگردان باز شدهاند.
مديران آموزش و پرورش در بيش از صد ناحيه از 398 ناحيه افغانستان به كابل گزارش دادهاند از سوي فرماندهان طالبان اطمينان يافتهاند كه امنيت مدارسشان تامين ميشود.
وارداك در ادامه ميافزايد: «طالبان بهطور مكرر به معلمان دولتي اعلام ميكند كه بايد شغل خود را به درستي انجام دهند و اگر غيبتهايشان زياد باشد، اخراج ميشوند.»
البته تمام فرماندهان طالبان از اين سياست پيروي نميكنند. براساس گزارش سازمان ملل طي سال گذشته 440 حمله و تهديد عليه مدارس صورت گرفته كه كمتر از 500 حمله در سال 2010 است.
پيتر كرولي، نماينده اداره حمايت از اطفال سازمان ملل (يونيسف) در افغانستان ميگويد شاهد روند مثبت در نگرش طالبان به آموزش و پرورش، از جمله مدارس دخترانه بوده است. كرولي تصريح ميكند: «هيچ فشار نظامي آنها را مجبور به پذيرش مساله تحصيل نميكند و اقدامات اخير ناشي از نتيجهاي است كه خود طالبان به آن رسيده است.»
كلاس درس در روستاهاي لوگار كه تحت كنترل طالبان است، با نظارت قلمالدين در مساجد برگزار ميشوند. در اين كلاسها از كتابهاي درسي دولتي استفاده نميشود تا از آموزش هر مطلبي كه مربوط به دولت كرزاي است، جلوگيري شود.
قلمالدين كه روزي رييس پليس مذهبي طالبان بود ديگر در درگيريهاي مسلحانه شركت نميكند و پس از گذراندن دو سال در زندان، در كابل زندگي ميكند. سال گذشته بود كه سازمان ملل نام وي را از فهرست تحريميهاي خود خارج كرد.
البته ميانهروي وي هنوز نسبي است. قلمالدين هنوز هم ملا عمر را تحسين ميكند؛ كسي كه دوران رهبري طالبان شاهد قساوتهاي طالبان در دهه 90 بود و در سال 2001 با صادق و خوب خواندن بنلادن از تحويل وي امتناع كرد و بهانهاي شد براي حمله آمريكا به افغانستان.
هزاران دختر و پسر محلي شش بار در هفته صبحها در مساجد روستاهاي لوگار گردهم ميآيند و 90 دقيقه رياضي و زبان ملي افغانستان يعني پشتو و دري را ياد ميگيرند و 30 دقيقه ديگر نيز در روز به دروس اسلامي اختصاص داده شده كه طي آن كتاب نوشته قلمالدين و تصويب شده از سوي مقامات افغان توسط ملاهاي محلي آموزش داده ميشود.
طي سالهاي اخير كه طالبان تسلط خود بر اين نواحي را افزايش دادهاند، قلمالدين براي ماهها به اين نواحي سري نزده چرا كه ميترسد فرماندهان تندروتر طالبان با حضور وي در فرآيند بهبود شرايط مذاكرات صلح ميان طالبان و دولت كرزاي مخالفت كنند.
اما معلمان و والدين ميگويند نظاميان طالبان كلاسها را مختل نميكنند و با وجود آنكه برخي مواقع كلاسها را كنترل ميكنند، دخالتي در روند آموزش ندارند.