چرخه خطرناک بازدارندگی
جهان چقدر به جنگ هستهای نزدیک شده است؟
گسترش توان هستهای و نظامی چین و تقویت بازدارندگی آمریکا، خطر شکلگیری رقابت تسلیحاتی و درگیری بر سر تایوان را افزایش داده است. این روند میتواند به چرخهای از تشدید تنش و حتی رویارویی هستهای منجر شود. راهکار پیشنهادی، جایگزینی تقابل نظامی و فشار اقتصادی با گفتوگوهای مستمر، کنترل تسلیحات، کاهش اقدامات تحریکآمیز و ایجاد سازوکارهای اعتمادسازی و ثبات راهبردی است.
فرارو- لایل جی. گلدستاین، مدیر برنامه آسیا در مؤسسه «اولویتهای دفاعی» و مدیر ابتکار چین در مدرسه واتسون دانشگاه براون
به گزارش فرارو به نقل از نشریه فارن افرز، افزایش توان نظامی و هستهای پکن، فشارهای فزاینده بر تایوان و مخالفت چین با ورود به مذاکرات پایدار کنترل تسلیحات، این تصور را در میان بخشی از سیاستگذاران آمریکایی تقویت کرده که وقوع چنین رقابتی اجتنابناپذیر است.
با این حال، تداوم این رویکرد میتواند به شکلگیری چرخهای خودتقویتشونده منجر شود؛ چرخهای که در نهایت احتمال درگیری نظامی بر سر تایوان و حتی رویارویی هستهای فاجعهبار را افزایش میدهد.
استدلال اصلی این است که جلوگیری از مسابقه تسلیحاتی، بهویژه در حوزه هستهای، همچنان امکانپذیر است؛ اما واشنگتن باید از اتکای صرف به تقویت بازدارندگی نظامی و اعمال فشار اقتصادی و فناورانه بر پکن فاصله بگیرد و بهجای آن، راهبردی مبتنی بر کاهش متقابل تنش، مصالحه و ایجاد ثبات راهبردی را دنبال کند.
گسترش توان هستهای چین و نگرانیهای واشنگتن
چین طی سالهای اخیر سرمایهگذاری گستردهای در نوسازی و توسعه توان نظامی و هستهای خود انجام داده است.
بر اساس ارقام ارائهشده در این تحلیل، شمار کلاهکهای هستهای این کشور از حدود ۳۰۰ کلاهک در سال ۲۰۲۰ به ۶۰۰ کلاهک در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است؛ هرچند این رقم همچنان در مقایسه با حدود ۳۷۰۰ کلاهک هستهای آمریکا بسیار کمتر است.
پکن علاوه بر افزایش تعداد کلاهکها، در حال ارتقای کیفی سامانههای هستهای خود نیز هست. ساخت صدها سیلوی جدید موشکی، توسعه موشکهای بالستیک قارهپیما، سامانههای مافوق صوت و موشکهای بالستیک زیردریاییپرتاب، بخشی از این روند محسوب میشود.
آزمایش موشک بالستیک دوربرد زیردریاییپرتاب در ماه ژوئیه نیز قابلیت چین برای اجرای حملات هستهای از آبهای نزدیک به سواحل خود را افزایش داده است.
در همین حال، برخی مواضع رسانهای در چین ارتباط میان توسعه توان هستهای و مسئله تایوان را آشکارتر کردهاند. در یکی از سرمقالههای منتشرشده در رسانهای برجسته در حوزه سیاست خارجی چین، تحقق وحدت ملی به برخورداری از قدرت سخت وابسته دانسته شده است. این موضعگیری نگرانیهایی را درباره احتمال استفاده پکن از ظرفیت نظامی خود برای تغییر وضعیت تایوان تشدید کرده است.
خطر تبدیل بازدارندگی به محرک مسابقه تسلیحاتی
در واشنگتن، گروهی از سیاستگذاران و تحلیلگران با تکیه بر نظریههای واقعگرایانه روابط بینالملل، رقابت میان قدرتهای بزرگ را روندی ساختاری و دشوار برای مهار میدانند. نظریه «تله توسیدید» گراهام آلیسون نیز به این نگاه دامن زده است؛ نظریهای که احتمال جنگ میان قدرت مسلط و قدرت در حال ظهور را برجسته میکند.
در همین چارچوب، برخی مقامهای آمریکایی بر ضرورت آمادگی برای جنگ احتمالی با چین تأکید دارند. البریج کولبی، معاون وزیر دفاع آمریکا در امور سیاستگذاری، خواستار تقویت توان بازدارندگی برای جلوگیری از تصرف تایوان شده و بر نقش تسلیحات هستهای تاکتیکی و آمادگی برای جنگ هستهای محدود تأکید کرده است.
آمریکا نیز همزمان در حال توسعه موشکهای بالستیک قارهپیما، موشکهای کروز هستهای، زیردریاییها و بمبافکنهای جدید است و طرح دفاع موشکی «گنبد طلایی» را دنبال میکند.
با این حال، گسترش سامانههای دفاع موشکی آمریکا میتواند نگرانی چین از آسیبپذیری توان تلافیجویانهاش در برابر حمله نخست را افزایش دهد و پکن را به توسعه بیشتر زرادخانه هستهای سوق دهد.
مشکل اصلی این رویکرد آن است که موفقیت آن به کارآمدی بازدارندگی هستهای وابسته است؛ در حالی که تحولات سالهای اخیر نشان دادهاند تهدید هستهای لزوماً مانع عبور طرفهای درگیر از خطوط قرمز نمیشود.
جنگ اوکراین، حملات ایران به اسرائیل و پایگاههای آمریکا و درگیری مستقیم هند و پاکستان در مه ۲۰۲۵، نمونههایی هستند که محدودیتهای بازدارندگی را برجسته میکنند.
ظرفیت چین برای خویشتنداری
با وجود گسترش توان نظامی چین، رفتار این کشور در حوزه هستهای همواره تهاجمی نبوده است. پکن برای چندین دهه بر برخورداری از حداقل بازدارندگی هستهای و سیاست عدم استفاده نخست از سلاح هستهای تأکید کرده و ظاهراً تاکنون به تولید و استقرار گسترده تسلیحات هستهای تاکتیکی روی نیاورده است.
چین همچنین در برخی پروندههای بینالمللی نقش دیپلماتیک و سازندهای ایفا کرده است؛ از جمله میتوان به مشارکت در مذاکرات توافق هستهای ایران در سال ۲۰۱۵، حمایت از تحریمهای سازمان ملل علیه کره شمالی و تلاشهای دیپلماتیک برای جلوگیری از استفاده روسیه از سلاح هستهای در جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ اشاره کرد.
توافق جو بایدن و شی جینپینگ در نوامبر ۲۰۲۳ برای احیای ارتباطات نظامی، تأکید دو طرف در سال بعد بر ضرورت حفظ کنترل انسانی بر تصمیم استفاده از سلاح هستهای و انتشار اسناد جدید چین درباره کنترل تسلیحات، از نشانههایی است که میتواند حاکی از باقیماندن ظرفیت همکاری باشد.
از سوی دیگر، رهبران چین بارها بر ترجیح «اتحاد مسالمتآمیز» با تایوان تأکید کردهاند. هرچند پکن گزینه نظامی را کنار نگذاشته است، اما ثبات داخلی و توسعه اقتصادی همچنان از اولویتهای اصلی رهبری چین محسوب میشوند. در این چارچوب، جنگ پرهزینه بر سر تایوان لزوماً با منافع بلندمدت پکن همخوانی ندارد.
مسیرهای عملی برای کاهش تنش
برای جلوگیری از شکلگیری مسابقه تسلیحاتی، پیشنهاد اصلی احیای گفتوگوهای منظم و سطحبالا میان واشنگتن و پکن است. برگزاری نشستهای دوجانبه سالانه و چندروزه با محوریت کنترل تسلیحات هستهای میتواند فرصت لازم را برای مذاکره کارشناسی، مدیریت بحران و تدوین سازوکارهای کاهش خطر فراهم کند.
در موضوع تایوان نیز آمریکا باید با ثبات بیشتری به سیاست «چین واحد» پایبند بماند و از اقداماتی که از نگاه پکن به معنای حمایت از استقلال تایوان تلقی میشود، بکاهد. محدودکردن سطح و تعداد سفرهای قانونگذاران آمریکایی به این جزیره، کاهش سطح برخی ارتباطات دفاعی و تشویق متحدانی مانند ژاپن به پرهیز از مواضع و استقرارهای نظامی تحریکآمیز از جمله پیشنهادهای مطرحشده است.
در مقابل، واشنگتن میتواند فروش برخی تسلیحات تهاجمی، از جمله موشکهای بالستیک تاکتیکی دوربرد، به تایوان را محدود کند. چنین اقدامی ممکن است زمینه را برای کاهش رزمایشها و استقرارهای نظامی چین در اطراف جزیره فراهم آورد. در عین حال، آمریکا میتواند کمکهای دفاعی به تایوان، از جمله سامانههای رهگیر، توپخانه، پهپادها و تجهیزات مینگذاری را ادامه دهد.
پیشنهاد دیگر، شکلگیری تعهدی چندجانبه میان کشورهای دارای سلاح هستهای برای استفاده از این تسلیحات صرفاً در پاسخ به حمله هستهای است. پذیرش سیاست عدم استفاده نخست از سوی آمریکا، در کنار چین و هند، میتواند خطر محاسبه اشتباه در بحرانها را کاهش دهد و زمینهای مشترک برای مذاکرات گستردهتر کنترل تسلیحات ایجاد کند.
همچنین دو کشور میتوانند درباره اطلاعرسانی قبلی از آزمایشهای موشکهای بالستیک توافق کنند، همکاری چین در سازوکارهای منع اشاعه را افزایش دهند و مذاکرات کنترل تسلیحات را به موضوعاتی مانند سامانههای دفاع موشکی، سلاحهای هستهای تاکتیکی و فناوریهای هوش مصنوعی گسترش دهند.