نخستینبار چه زمانی به ما یاد دادند «تحقیر شدن» را تحمل کنیم؟
شاید خشونت از همان جایی آغاز شود که به کودکی میآموزند در برابر تحقیر سکوت کند، به دختری میگویند برای حفظ آرامش خانواده از خواستههایش بگذرد و زنی را به تحمل رفتار ناعادلانه دعوت میکنند.
فتحالله جوادی طی یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت: «نمیدانم نخستینبار چه زمانی به ما آموختند که تحقیر شدن را تحمل کنیم. شاید وقتی پدری در برابر دیگران فرزندش را خوار کرد و کسی چیزی نگفت. شاید روزی که مادری از سر دلسوزی به دخترش آموخت برای حفظ آرامش خانواده سکوت کند. یا وقتی معلمی، دانشآموزی را پیش چشم همکلاسیهایش تحقیر کرد و دیگران خندیدند. در همه این موقعیتها درسی ناگفته منتقل میشود؛ صاحب قدرت میتواند حرمت دیگری را نادیده بگیرد و فرد تحقیر شده باید برای ادامه زندگی با این وضعیت کنار بیاید. خانواده نخستین جایی است که انسان معنای قدرت، عدالت و احترام را تجربه میکند. کودک پیش از آنکه با قانون آشنا شود، از مناسبات پدر و مادر میآموزد چه کسی حق تصمیم گرفتن دارد، چه کسی میتواند مخالفت کند و صدای چه کسی باید خاموش بماند. خانواده میتواند نخستین پناهگاه امنیت و آزادی باشد، اما گاهی به نخستین محل تجربه ترس و فرودستی تبدیل میشود؛ آنجا که محبت با مالکیت، مراقبت با کنترل و احترام با اطاعت اشتباه گرفته میشود. مساله صرفا رفتار خشونتآمیز یک پدر یا سختگیری یک مادر نیست؛ مساله نوعی مناسبات قدرت است که در آن استقلال فرزند تهدیدی علیه اقتدار والدین تلقی میشود. دختری که برای انتخابهای شخصی خود بازخواست میشود، مادری که برای حفظ خانواده تحقیر را تحمل میکند و کودکی که شاهد این مناسبات است، هر یک به شکلی با نظمی آشنا میشوند که در آن حق تصمیم گرفتن و حق مخالفت کردن به یک اندازه میان اعضای خانواده توزیع نشده است.
در اندیشه اسپینوزا، انسان پیوسته برای حفظ و افزایش توان زیستن، اندیشیدن و عمل کردن خود میکوشد. روابط انسانی نیز به میزانی ارزشمندند که این توان را گسترش دهند. تحقیر، برعکس، میتواند توان کنشگری را کاهش دهد و انسان را گرفتار ترس، شرم و وابستگی کند. کودکی که پیوسته بیارزش شمرده میشود، ممکن است سرانجام خود را از دریچه نگاه تحقیرکننده دیگری ببیند. چنین تجربهای لزوما به خشونت نمیانجامد، اما میتواند زمینه بازتولید مناسبات سلطه را در زندگی آینده فراهم کند. مدرسه نیز گاه ادامه همین جهان است. دانشآموزی که در خانه حق اعتراض ندارد، ممکن است در کلاس با معلمی روبهرو شود که پرسش را بیادبی و مخالفت را سرکشی میداند. مدرسهای که باید محل پرورش فهم، استقلال و مسوولیتپذیری باشد، به مکانی برای تمرین اطاعت تبدیل میشود. اقتدار پدر، معلم، مدیر و مقام اداری، باوجود تفاوت جایگاهشان، گاهی از منطقی مشترک پیروی میکند: دیگری تا زمانی محترم است که فرمان ببرد. اما برای زنان و دختران، این مناسبات گاهی پیامدهایی به مراتب هولناکتر دارد. خبر قتل دختری به دست پدرش، زنی به دست شوهرش یا دختری دیگر به دست برادر و سایر مردان خانواده را میخوانیم؛ اندوهگین میشویم، خشمگین میشویم و چند روز بعد خبری دیگر از راه میرسد. نامها و شهرها تغییر میکنند، اما در بسیاری از این جنایتها تصوری مشترک حضور دارد: مردی خود را صاحب اختیار زندگی زنی دانسته است. گاه انتخاب همسر، درخواست جدایی، مخالفت با خواست خانواده یا تصمیمی شخصی، بهانه خشونتی میشود که سرانجام جان یک انسان را میگیرد.
این قتلها از هیچ آغاز نمیشوند. نمیتوان هر قتل خانوادگی را نتیجه مستقیم تحقیر دانست، اما در بسیاری از موارد باید پیشینه کنترل، تهدید، محروم کردن از انتخاب و خشونت را نیز بررسی کرد. گاهی پیش از آنکه جان زنی گرفته شود، حق تصمیم گرفتن درباره زندگیاش بارها نادیده گرفته شده است. تلختر آنکه برخی از این جنایتها با واژههایی چون غیرت، آبرو و حیثیت خانوادگی توجیه میشوند؛ گویی آبروی خانواده ارزشی بالاتر از جان یک دختر یا زن دارد. اما کدام آبرو ارزشمندتر از جان انسان است؟ و چگونه میتوان خانه را حریم امن دانست، وقتی برای برخی زنان خطر درست از درون همین حریم برمیخیزد؟ در این میان، مسوولیت قانون را نمیتوان نادیده گرفت. ماده ۱۱۰۵ قانون مدنی، ریاست خانواده را از خصایص شوهر میداند و ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی، برای قتل فرزند به دست پدر یا جد پدری، از حیث قصاص، حکمی متفاوت از دیگر مرتکبان قتل مقرر میکند.
هر چند این تفاوت به معنای معافیت مطلق از مجازات نیست، اما پرسشی بنیادین باقی میماند: چگونه میتوان از کرامت برابر انسانها سخن گفت و همزمان مناسبات حقوقی نابرابر را حفظ کرد؟ قانونی که باید پناه انسان در برابر خشونت باشد، نباید به تثبیت اقتدار یکجانبه یا تضعیف حمایت از قربانیان بینجامد. نقد خانواده بدون نقد نظام آموزشی و مناسبات حقوقی ناقص است. نمیتوان از مدرسه انتظار داشت انسانهایی آزاد و مسوول تربیت کند، درحالی که در خانه استقلال فرزند سرکشی تلقی میشود و در جامعه برخی صورتهای اقتدار نابرابر پشتوانه حقوقی دارند. از همین رو، اصلاح شیوههای تربیت معلمان، آموزش والدین، ایجاد سازوکارهای امن و موثر برای گزارش خشونت خانگی و بازنگری در قوانین تبعیضآمیز، اقداماتی جدا از یکدیگر نیستند؛ همه آنها به ضرورتی مشترک پاسخ میدهند: تغییر مناسباتی که تحقیر را عادی و خشونت را تکرارپذیر میکنند. نسل جدید نیز دیگر جهان را تنها از دریچه خانه و مدرسه نمیبیند. دسترسی به تجربههای متفاوت زندگی، آگاهی از حقوق فردی و امکان مقایسه، افق انتظارات او را تغییر داده است. این آگاهی لزوما به معنای داوری درستتر نیست، اما نمیتوان با ابزارهای قدیمی ترس و اطاعت، نسلی را تربیت کرد که احترام را حقی متقابل میداند. وظیفه خانواده و مدرسه، پرورش توان فهم و مسوولیتپذیری است نه خاموش کردن اراده و استقلال. در رساله سیاسی، صلح صرفا نبود جنگ و ناآرامی نیست. این تمایز را میتوان به زندگی خانوادگی نیز تعمیم داد. خانهای که در آن دختر جرات مخالفت با پدر ندارد، الزاما خانهای آرام نیست؛ همانطور که سکوت زن در برابر شوهر لزوما نشانه رضایت نیست. گاهی آنچه آرامش نامیده میشود، چیزی جز ترس تثبیت شده نیست.
باید در معنای خانواده تجدیدنظر کنیم؛ نه برای نفی آن، بلکه برای رهاییاش از مناسبات مالکیت و سلطه. خانواده زمانی پناهگاه است که اعضایش برای برخورداری از محبت و امنیت ناچار به چشمپوشی از حرمت و استقلال خود نباشند. پدر و مادر بودن حق تحقیر نمیآورد و محبت، مجوز سلب آزادی دیگری نیست. تحقیر همیشه با فریاد و کتک آغاز نمیشود. گاهی با نادیده گرفتن یک خواسته، تحمیل یک سکوت یا انکار حق انتخاب آغاز میشود. ممکن است همانجا متوقف بماند، اما در مناسبات آمیخته به سلطه، خشونت و فقدان پاسخگویی، میتواند راه را برای تعرضی سهمگینتر هموار کند. هیچ پدری مالک جان دخترش نیست، هیچ شوهری صاحب زندگی همسرش نیست و هیچ خانوادهای حق ندارد حیثیت خود را به بهای آزادی و امنیت اعضایش حفظ کند. شاید زمان آن رسیده باشد که به جای آموختن تحمل تحقیر به فرزندانمان، به خانواده، مدرسه و قانونگذاران بیاموزیم که هیچ انسانی برای حفظ اقتدار دیگری آفریده نشده است. و شاید نخستین نشانه این دگرگونی، روزی باشد که دختران این سرزمین، پیش از هر جای دیگری، در خانه خود احساس امنیت و احترام کنند.»