بیحوصلگی در عصر هوش مصنوعی؛ بهایِ فناوری برای خلاقیت دانشآموزان
مسئله فقط این نیست که فکرهای نو و تازه کمتر به ذهن دانشآموزان میرسد. مسئله این است که حتی همان خلاقیتی که در اثر کلنجار رفتن با تکالیف مدرسه، نوشتن انشا، حل کردن مسائل ریاضی و پیدا کردن پاسخ شکل میگرفت نیز در معرض حذف شدن قرار دارد.
شاید مهمترین چیزی که در زندگی نوجوانان امروز در حال از بین رفتن است، ساعتهای بیحوصلگی باشد.
در نگاه اول، از بین رفتن ساعتهای بیحوصلگی اتفاق خوبی به نظر میرسد. مگر نه اینکه همه ما از بیحوصلگی فرار میکنیم؟ مگر نه اینکه والدین همیشه دنبال راهی بودهاند تا فرزندشان حوصلهاش سر نرود؟ اما مشکل دقیقاً از همینجا شروع میشود.
بیحوصلگی فقط یک احساس ناخوشایند نیست. ساعتهایی که نوجوان نمیداند چه کند، اغلب همان زمانهایی هستند که ذهنش شروع به پرسه زدن میکند. ایدههای تازه، داستانهای خیالی، پرسشهای جدید و راهحلهای خلاقانه معمولاً در همین لحظات متولد میشوند. وقتی ذهن سرگرم انجام کاری مشخص نیست، فرصت پیدا میکند میان اطلاعات و تجربههای مختلف ارتباط برقرار کند و چیز جدیدی بسازد.
بسیاری از ما تجربه کردهایم که بهترین ایدهها نه هنگام کار کردن، بلکه هنگام قدم زدن، خیره شدن به پنجره، دراز کشیدن روی تخت یا لحظات ظاهراً بیفایده به ذهنمان رسیدهاند. دقایق و ساعتهایی که نمیدانیم چه کنیم، اغلب بهترین زمان برای رویش جوانههای خلاقیت هستند.
اما نوجوانان امروز کمتر از نسلهای قبل چنین فرصتهایی را تجربه میکنند.
در دهههای قبل، والدین نگران بازیهای رایانهای و کنسولهای بازی بودند که وقت بچهها را تلف میکردند. در سالهای اخیر، نگرانی به سمت اینستاگرام و شبکههای اجتماعی رفت؛ ابزارهایی که با جذابیتی حتی بیشتر از بازیهای رایانهای، ساعتهای طولانی نوجوانان را مشغول نگه میدارند و فرصت بسیار کمتری برای بیکار ماندن و فکر کردن باقی میگذارند. آخرین مورد از فناوری که شاید چالشبرانگیزترین آن در زندگی و رشد نوجوانان تاکنون باشد، هوش مصنوعی است.
البته پیش از هر چیز باید بپذیریم که هوش مصنوعی یکی از مهمترین دستاوردهای فناوری بشر است و بدون تردید تغییرات مثبت و گستردهای در زندگی ما ایجاد خواهد کرد. چهبسا در سالهای نهچندان دور، کسی که نتواند از این فناوری استفاده کند، در انجام بسیاری از امور معمول زندگی با مشکل روبهرو شود یا فرصتهای شغلی زیادی را از دست بدهد. همانطور که امروز تصور زندگی بدون تلفن همراه برای بسیاری از ما دشوار است، احتمالاً در آینده نیز استفاده از هوش مصنوعی به ضرورتی انکارناپذیر تبدیل خواهد شد.
بنابراین، مسئله این نیست که نوجوانان را از این فناوری دور کنیم یا مانع استفاده آنها از هوش مصنوعی شویم. مسئله این است که در کنار تمام فرصتهایی که این فناوری در اختیار ما قرار میدهد، مراقب باشیم چه چیزهایی را از دست میدهیم.
تفاوت هوش مصنوعی با بازیها و شبکههای اجتماعی در این است که آنها وقت نوجوانان را میگرفتند، اما هوش مصنوعی میتواند علاوه بر پر کردن وقت، بخشی از فرایند فکر کردن را نیز از آنها بگیرد. انشا با هوش مصنوعی، تمرینهای درسی با هوش مصنوعی، تصمیمگیریهای شخصی با هوش مصنوعی، پرسیدن هر سؤال از هوش مصنوعی و دریافت فوری پاسخ؛ همگی در حال تبدیل شدن به بخشی از زندگی روزمره دانشآموزان هستند.
حتی در بهترین حالت، یعنی زمانی که به نوجوان آموزش دهیم از هوش مصنوعی برای تقلب استفاده نکند، باز هم مسئلهای جدی باقی میماند. دانشآموزی را تصور کنید که باید درباره موضوعی انشا بنویسد. نسلهای قبل گاهی دقایق طولانی به صفحه سفید خیره میشدند تا بالاخره ایدهای به ذهنشان برسد. آن لحظات شاید خستهکننده بودند، اما بخشی از فرایند خلاقیت محسوب میشدند. ذهن در سکوت و بیحوصلگی ناچار بود جستوجو کند، ارتباط برقرار کند و چیزی از خودش بسازد.
اما دانشآموز امروز میتواند از چتجیپیتی بخواهد چند ایده، محور یا نکته درباره موضوع انشا در اختیارش قرار دهد تا آنها را گسترش دهد و به متن نهایی تبدیل کند. حتی اگر از هوش مصنوعی نخواهد که کل انشا را بنویسد، باز هم بخشی از همان کلنجار ذهنی اولیه حذف شده است؛ همان بخشی که شاید مهمتر از خودِ انشا بوده باشد.
در ریاضی نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. دانشآموز میتواند راهحل کامل یک مسئله را از هوش مصنوعی بگیرد، آن را بخواند و بعد تلاش کند مسئلهای مشابه را خودش حل کند. اما چند درصد از دانشآموزان حاضرند این مسیر دشوارتر را انتخاب کنند، وقتی پاسخ آماده تنها چند ثانیه با آنها فاصله دارد؟
موضوع فقط تقلب نیست. مسئله اصلی این است که بخش مهمی از خلاقیت دقیقاً در همان لحظات سردرگمی، بنبست و تلاش برای یافتن پاسخ متولد میشود؛ زمانی که ذهن مجبور است بین ایدههای مختلف ارتباط برقرار کند، راهحلهای گوناگون را امتحان کند و مدتی با یک مسئله زندگی کند.
شوربختانه مسئله فقط این نیست که فکرهای نو و تازه کمتر به ذهن دانشآموزان میرسد. مسئله این است که حتی همان خلاقیتی که در اثر کلنجار رفتن با تکالیف مدرسه، نوشتن انشا، حل کردن مسائل ریاضی و پیدا کردن پاسخ شکل میگرفت نیز در معرض حذف شدن قرار دارد. وقتی پاسخها پیش از آنکه ذهن فرصتی برای جستوجو پیدا کند آماده باشند، دانشآموز ممکن است به جواب برسد، اما بخشی از فرایند رسیدن به آن جواب را از دست بدهد.
شاید اگر نیوتن سیصد سال پیش به جای قدم زدن در باغ، مشغول گوشی تلفن همراهش بود، حتی متوجه افتادن سیب نمیشد؛ چه برسد به اینکه از خودش بپرسد چرا سیب به زمین افتاد. نگرانی امروز هم از همین جنس است؛ نه اینکه نوجوانان نباید از فناوری و هوش مصنوعی استفاده کنند، بلکه اینکه آیا در میان این همه ابزار و پاسخ آماده، هنوز فرصتی برای مکث کردن، پرسیدن، کلنجار رفتن و فکر کردن باقی میماند؟ چرا که خلاقیت و نوآوری بیش از هر چیز، محصول همین لحظههای بهظاهر بیفایده است. قطعاً این مشکل مسئلهای لاینحل نیست. در حال حاضر راهکارهایی برای پرورش و رشد خلاقیت در نوجوانان در شرایط فعلی داریم و قطعاً علمای تعلیم و تربیت روشهای دیگری هم در آینده نزدیک خواهند یافت. در نوشتاری دیگر به این مسئله خواهم پرداخت.