آیا ایران در زمستان پیشرو با کمبود گسترده گاز و خاموشیهای بیشتر روبهرو میشود؟
گزارش الجزیره از وضعیت گاز در ایران در زمستان
ایران با وجود برخورداری از دومین ذخایر بزرگ گاز جهان، بهدلیل خسارات حملات نظامی، فرسودگی تأسیسات، تحریمها، کمبود سرمایهگذاری و مصرف بالای داخلی، در آستانه کسری روزانه حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب گاز در زمستان قرار دارد. احتمال افت فشار و قطع گاز در برخی استانها، محدودیت فعالیت صنایع و افزایش استفاده نیروگاهها از مازوت و آلودگی هوا از پیامدهای این بحران است.
فرارو– مازیار معتمدی، خبرنگار بخش بینالملل الجزیره
به گزارش فرارو به نقل از الجزیره، ایران در آستانه فصل سرد با احتمال کسری گسترده گاز طبیعی روبهرو است؛ بحرانی که آسیب حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات گازی، فرسودگی زیرساختها، کمبود سرمایهگذاری و مصرف بالای داخلی آن را تشدید کرده است. دولت ایران پیشبینی کرده است که کسری عرضه گاز در اوج تقاضای زمستانی به حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روز برسد؛ وضعیتی که میتواند تأمین انرژی خانوارها، صنایع و نیروگاهها را تحت تأثیر قرار دهد.
این شرایط در حالی رقم میخورد که ایران پس از روسیه، دومین ذخایر اثباتشده بزرگ گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد. با این حال، برخورداری از منابع عظیم انرژی نتوانسته است مانع شکلگیری ناترازی مزمن در تولید و مصرف شود.
آسیب به تأسیسات گازی و دشواری بازسازی
زیرساختهای انرژی ایران سالهاست با مشکلات ناشی از کمبود سرمایهگذاری، تحریمهای بینالمللی و محدودیت دسترسی به تجهیزات و فناوری روبهرو هستند. مقامهای ایرانی علاوه بر این عوامل، مصرف ناکارآمد، ظرفیت محدود ذخیرهسازی و خسارات ناشی از جنگ را از دلایل تشدید ناترازی گاز عنوان میکنند. سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، هفته گذشته اعلام کرد که در حملات ۱۸ مارس، ۲۶ پرتابه به شش پالایشگاه گازی اصابت کرده و در پی آن، ۲۸ درصد ظرفیت تولید گاز کشور در ساعات اولیه از مدار خارج شده است.
بر اساس اعلام دولت، تاکنون ظرفیت فرآورش حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب گاز در روز به مدار بازگشته است، اما بازگرداندن کامل ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت ازدسترفته دیگر ممکن است تا سال ۲۰۲۸ طول بکشد. هاشم اورعی، رئیس اتحادیه انجمنهای انرژی ایران نیز گفته است کشور نمیتواند برای جبران کسری داخلی روی واردات گاز حساب کند. این محدودیت، گزینههای دولت برای مدیریت کمبود در ماههای سرد را کاهش میدهد.
احتمال افت فشار و قطع گاز در استانها
گاز طبیعی حدود ۷۳ درصد از سبد انرژی ایران را تشکیل میدهد. به گفته توکلی، مصرف روزانه گاز در بخش خانگی به حدود ۴۸۰ میلیون مترمکعب رسیده و با نزدیک شدن فصل سرما احتمال افزایش قابلتوجه آن وجود دارد. اوج مصرف بخش خانگی، تجاری و صنایع کوچک در زمستان گذشته ۷۳۷ میلیون مترمکعب در روز ثبت شده بود.
شرکت ملی گاز از میان ۳۱ استان کشور، ۱۱ استان را در برابر کمبود گاز در زمستان پیشرو آسیبپذیرتر ارزیابی کرده است. مازندران، گلستان و خراسان شمالی از جمله استانهایی هستند که به دلیل سرمای هوا و قرار گرفتن در انتهای خطوط انتقال، ممکن است با افت فشار بیشتری مواجه شوند. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، هفته گذشته هشدار داد که در صورت افزایش مصرف، احتمال قطع گاز در نقاط مختلف کشور از جمله تهران وجود دارد. او تأکید کرد که برقراری مجدد جریان گاز پس از قطع، برخلاف برق، فرایندی زمانبر است و به همین دلیل حفظ پایداری شبکه اهمیت زیادی دارد.
دولت اعلام کرده است تلاش میکند گاز خانوارها و صنایع قطع نشود، اما نشانههایی از تأثیر کمبود بر فعالیت صنعتی ظاهر شده است. شرکت پتروشیمی زاگرس در عسلویه روز شنبه به سهامداران خود اطلاع داد که یکی از واحدهای تولید متانول را مطابق دستور شرکت ملی گاز تا اطلاع ثانوی متوقف کرده است. دیوید جلیلوَند، مدیر مؤسسه پژوهشی «اورینت مترز» در آلمان میگوید در صورت تشدید کمبود، صنایع احتمالاً بیش از بخش خانگی آسیب خواهند دید؛ زیرا دولت برای تأمین گرمایش خانوارها، مصرف خانگی را در اولویت قرار میدهد.
بازگشت مازوت و خطر تشدید آلودگی هوا
کمبود گاز نیروگاهها میتواند به کاهش تولید برق و افزایش خاموشیها منجر شود؛ اتفاقی که در سالهای اخیر بارها رخ داده است. نیروگاههایی که با کمبود گاز مواجه میشوند، برای ادامه فعالیت به سوختهای جایگزین، بهویژه مازوت، روی میآورند. مصرف این سوخت سنگین میتواند آلودگی هوا را بهطور چشمگیری افزایش دهد.
با وجود پیامدهای زیستمحیطی، مصطفی رجبی مشهدی، معاون وزیر نیرو، روز شنبه به خبرگزاری ایلنا گفت مصرف مازوت در سال جاری نیز ادامه خواهد داشت. ایران پیشتر نیز برای جبران کمبود برق در تابستان و اوایل پاییز خاموشیهای مقطعی اعمال کرده بود. دولت همچنین با وجود افزایش دوباره قیمت بنزین در کمتر از یک سال، سهمیه ماهانه سوخت خودروهای شخصی را محدود کرده است.
صرفهجویی اجباری و فشار بر خانوارها و کسبوکارها
دولت برای کاهش مصرف گاز، دستگاههای اجرایی وابسته را موظف کرده است مصرف خود را ۲۰ درصد کاهش دهند. دمای ساختمانهای اداری باید در حدود ۱۸ درجه سانتیگراد تنظیم شود و برای منازل نیز دمای ۱۸ تا ۲۱ درجه توصیه شده است. همچنین سامانههای گرمایشی ادارات در روزهای تعطیل باید خاموش باشند.
بررسیهای هفته گذشته به قطع گاز ساختمان وزارت آموزشوپرورش و پنج ساختمان دولتی دیگر در تهران انجامید؛ ساختمانهایی که به دستورالعملهای صرفهجویی عمل نکرده بودند. دولت در کنار این اقدامات از شهروندان خواسته است مصرف انرژی را کاهش دهند. در دستورالعملی که در اکتبر صادر شد، از کارکنان واجد شرایط دولت خواسته شد دستکم دو روز در هفته دورکاری کنند و یک روز در هفته نیز استفاده از خودروهای شخصی برای رفتوآمد را کاهش دهند.
محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، هفته گذشته گفت دولت باید صادقانه به مردم توضیح دهد که کمبود گاز نتیجه ناترازی سالهای گذشته و خسارات جنگ است و به همین دلیل صرفهجویی ضرورت دارد. همچنین به مصرفکنندگان پرمصرف هشدار داده شده است که در صورت کاهش ندادن مصرف، با افزایش تصاعدی قیمت گاز مواجه خواهند شد.
نیاز به سرمایهگذاری و اصلاح ساختار مصرف
امید شکری، پژوهشگر ارشد مدعو دانشگاه جورج میسون معتقد است اگر مشکلات صنعت گاز ایران در سالهای آینده حل نشود، پیامدهای آن به بخش انرژی محدود نخواهد ماند و تولید صنعتی، اشتغال، تورم و سطح زندگی مردم را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد. به گفته او، مسئله اصلی ایران کمبود منابع انرژی نیست، بلکه نتوانستن در تبدیل این منابع به عرضهای پایدار و قابل اتکا برای اقتصاد و خانوارهاست. شکری هشدار میدهد که بدون اصلاحات جدی، سرمایهگذاری مستمر و مدیریت بهتر انرژی، بحرانی که اکنون عمدتاً فصلی است، ممکن است به مشکلی در تمام طول سال تبدیل شود.
جلیلوَند نیز توسعه میدان گازی پارس جنوبی را عاملی مهم در افزایش عرضه گاز میداند. با این حال، حفظ رشد تولید به فناوری و سرمایهگذاری خارجی وابسته است. او تأکید میکند اصلاح قیمتهای یارانهای انرژی و بهبود بهرهوری نیز برای کنترل تقاضا ضروری است و ارتباط دوباره با اقتصاد جهانی میتواند تأمین مالی و اجرای این اصلاحات را آسانتر کند.