اگر حیات هرگز شکل نمیگرفت، زمین چه شکلی بود؟
سیاره زمین حتی بدون حضور موجودات زنده نیز میتوانست در طول میلیاردها سال دمای متعادل و اقیانوسهای آب مایع خود را حفظ کند، اما جو آن فاقد اکسیژن فراوان میبود.
فرارو- گروهی از پژوهشگران در مطالعهای تازه به سراغ این پرسش بنیادین رفتهاند که اگر حیات هرگز در این سیاره راهی برای بقا پیدا نمیکرد، سرنوشت زمین چگونه رقم میخورد.
به گزارش فرارو به نقل از ساینس الرت، یافتههای این پژوهش که در نشریه علمی «پلنتری ساینس ژورنال» (The Planetary Science Journal) منتشر شده است، تنها یک آزمایش فکری سوررئال یا خیالی نیست؛ بلکه پاسخی علمی به یکی از جدیترین پرسشهای اخترزیستشناسی و بررسی تازهای پیرامون ایدههای مطرحشده در «فرضیه گایا» است. فرضیه گایا پیشنهاد میکند که موجودات زنده روی زمین به گونهای با محیط فیزیکی سیاره تعامل میکنند که به حفظ شرایط زیستپذیر کمک کرده و نوعی تعادل حیاتی و پایداری سیارهای ایجاد میکنند.
در این تحقیق جدید که به سرپرستی سامانتا گیلبرت-جانیزک، اخترزیستشناس دانشگاه واشنگتن انجام شده، دانشمندان ساعت زمان را به عقب بازگرداندهاند تا ببینند زمین طی میلیاردها سال چگونه بدون هیچگونه کمک فرضی از سوی موجودات زنده تکامل مییافت. پژوهشگران در مقاله خود توضیح دادهاند که یکی از پرسشهای بیپاسخ درباره تکامل زمین این است که آیا سیاره ما میتوانست در مقیاسهای زمانی میلیارد ساله، بدون تأثیرگذاری موجودات زنده بر محیط، همچنان قابل سکونت باقی بماند. از آنجا که زیستشناسی نقشی کلیدی در محیط سطحی زمین ایفا میکند، این پرسش محوری مطرح میشود که آیا وجود حیات برای حفظ زیستپذیری بلندمدت یک سیاره سنگی ضروری است؟
گیلبرت-جانیزک و همکارانش برای یافتن پاسخ، یک مدل رایانهای بسیار پیشرفته از زمینِ بدون حیات طراحی کردند. آنها در این مدل تمام اجزای دیگر محیط فیزیکی سیاره از جمله هسته، گوشته، پوسته، جو، اقیانوسها و تابشهای ورودی خورشید را گنجاندند و چگونگی چرخش مواد شیمیایی میان بخشهای مختلف سیاره را محاسبه کردند. در مجموع، آنها ۱۹ ویژگی کلیدی سیارهای همچون جریان گرما، شیمی اقیانوسها و دمای سطح را شبیهسازی کردند و روند تکامل این زمین مجازی را در بازهای ۵ میلیارد ساله، از زمان شکلگیری اولیه زمین تا حدود ۵۰۰ میلیون سال در آینده، دنبال نمودند.
فراتر از پاسخ به پرسشهای وجودی درباره سرنوشت زمینِ بیجان، این شبیهسازیها کاربردی عملی در نجوم مدرن دارند و به دانشمندان کمک میکنند تا نشانههای جوی و شیمیایی رصدشده در سیارات دوردست را بهتر درک کنند. به گفته گیلبرت-جانیزک، این مدل نشان میدهد که چگونه سیارات قابل سکونت اما فاقد حیات ممکن است ویژگیهای سیارات زنده را تقلید کنند. بنابراین، هنگام تفسیر دادههای مربوط به جو یک سیاره فراخورشیدی، این ابزار به پژوهشگران کمک میکند تا با دقت بیشتری احتمال وجود حیات در سطح آن سیاره را بسنجند.
نتایج بررسی سطح بیجانِ زمین شبیهسازیشده غافلگیرکننده بود؛ به نظر میرسد نبود حیات تفاوت چشمگیری در سرنوشت کلی سیاره طی میلیاردها سال ایجاد نمیکند و بارزترین تفاوت، فقدان اکسیژن در جو زمین به دلیل نبود فرآیند فتوسنتز است. اگرچه اکسیژن جوی برای اغلب اشکال پیچیده حیات حیاتی و غیرقابلچشمپوشی است، اما در علم نجوم پیششرط زیستپذیری محسوب نمیشود؛ زیرا در اخترشناسی، زیستپذیری معمولاً بر اساس توانایی یک سیاره برای نگهداری آب مایع در سطح خود تعریف میشود. از این نظر، زمینِ بدون حیات نیز مقادیر مشابهی از آب را در مقایسه با زمین امروزی ما حفظ کرده بود.
تیم پژوهشی توضیح میدهد یک سیاره زمینسان میتواند دمای سطحی قابل سکونت را در طول ۴.۵ میلیارد سال تکامل و حتی فراتر از آن، تنها از طریق فرآیندهای غیرزیستی حفظ کند، بدون آنکه نیازی به بازخوردهای بیولوژیکی برای تنظیم آبوهوا داشته باشد. در این میان، چرخه کربنات-سیلیکات که از طریق تعامل میان هوازدگی سنگهای سیلیکاتی، خروج گازهای آتشفشانی و شیمی اقیانوسها هدایت میشود، یک بازخورد منفی قدرتمند ایجاد میکند. این چرخه طبیعی باعث میشود با وجود افزایش حدود ۳۰ درصدی درخشندگی خورشید طی ۴.۵ میلیارد سال گذشته، میزان دیاکسید کربن جو و دمای سطح زمین در محدوده قابل سکونت باقی بماند.
البته این یافتهها فرضیه گایا را به طور کامل رد نمیکنند و پژوهشگران خاطرنشان میکنند که نمیتوانند این احتمال را نادیده بگیرند که حیات روی زمین به فرآیندهایی کمک میکند که پایداری اقلیمی را تقویت مینمایند. آنها همچنین به چندین محدودیت و سادهسازی در مدل خود، از جمله فرضیات مربوط به زمینساخت صفحهای، شیمی جو و سازوکارهای تنظیمکننده اقلیم زمین اذعان دارند. با این حال، نتایج این شبیهسازی به روشنی نشان میدهد که وجود حیات شرط لازم برای قابل سکونت ماندن یک سیاره سنگی نیست.
پژوهشگران در جمعبندی خود نتیجه میگیرند زمینِ غیرزیستی نیز میتوانست از نظر ژئوفیزیک جهانی و اقلیم، به وضعیتی مشابه زمین امروزی تکامل یابد، با این تفاوت که فاقد اکسیژن فراوان در جو خود میبود. این دستاورد علمی به بحثهای جاری پیرامون فرضیه گایا دیدگاهی تازه میافزاید و نشان میدهد که پدیدهی حیات و قابلیت زیستپذیری یک سیاره تا حدی از یکدیگر مستقل هستند.