نقد و بررسی فیلم «ببر کاغذی» 'paper tiger'
«ببر کاغذی» با بازی آدام درایور، اسکارلت جوهانسون و مایلز تلر، در ژانر تریلر جنایی و خانوادگی است و به بررسی بهای سنگین جاهطلبی و فشارهای اقتصادی سرمایهداری بر پیوندهای خانوادگی میپردازد.
فرارو- فیلم «ببر کاغذی» به کارگردانی جیمز گری از همان نخستین پلان، مخاطب را در فضایی مهآلود، پرتنش و سرشار از شومی فرو میبرد؛ داستانی که در ظاهر یک تریلر جنایی تاریخی درباره دنیای تبهکاران نیویورک است، اما در لایههای عمیقتر خود به تراژدی فروپاشی یک خانواده زیر فشار رویای آمریکایی میپردازد.
به گزارش فرارو به نقل از نیویورک تایمز، از همان آغاز، سایهای از شومی و خطر همچون مهی غلیظ و سنگین بر فضای فیلم «ببر کاغذی» (Paper Tiger) سایه میافکند. جیمز گری به عنوان یک فیلمساز، علاقهای وافر به پرسه زدن در تاریکی دارد؛ بهویژه در آن گوشههای سایهروشن که همهچیز، از جمله روابط انسانی، در ابهام فرو میرود. او نیز مانند بسیاری از سینماگران مورد علاقهاش، دلبستگی عمیقی به داستانهای جنایی صمیمی و خانوادگی دارد که از دل آنها حقیقتهای بزرگتر و اجتماعیتر بیرون میآید؛ رویکردی که پیشتر در نخستین فیلم بلندش یعنی «اودسای کوچک» در سال ۱۹۹۵ نیز به چشم میخورد.
در سینمای گری، فارغ از اینکه کلاهبرداری چیست یا چه چیزی در خطر است، فیلمهای جنایی همواره در بطن خود ملودرامهای خانوادگی هستند که در آنها پیوندهای عاطفی و وابستگی به رویای آمریکایی گاهی به طنابی برای خفه کردن شخصیتها تبدیل میشوند. «ببر کاغذی» با نمایی گسترده از نیویورک در سال ۱۹۸۶ آغاز میشود و همانند چند اثر دیگر این کارگردان، بر زندگی دو برادر با نام خانوادگی «پرل» متمرکز میگردد.
برادر بزرگتر، گری (با بازی آدام درایور)، افسر بازنشسته پلیس نیویورک است که پس از ترک خدمت، از طریق مشاوره امنیتی ثروت قابلتوجهی به هم زده است. او با غرور و زرقوبرق خاصی حرکت میکند، سوار بر یک خودروی مرسدس بنز است و موهایش به اندازه لبخندهای ظاهری و روابط اجتماعیاش صیقلخورده به نظر میرسد. او با جثه درشت و رفتار مقتدرانهاش طوری راه میرود و سخن میگوید که گویی به ندرت اجازه میدهد کسی یا چیزی سد راهش شود و عادت کرده در پرتو تحسین دیگران بدرخشد. وقتی گری به خانه برادر کوچکترش، ایروین (با بازی مایلز تلر) میرود، صرفاً وارد خانه نمیشود؛ بلکه گویی آن را فتح میکند.
جیمز گری لحن فیلم را با سرعت و مهارت بنا میکند و تماشاگر را بیدرنگ در جهانی پرجزئیات و باورپذیر از آدمهای واقعی در مکانهای واقعی رها میسازد. هنگامی که گری با سر و صدا وارد خانه محقر و کوچک ایروین در محله کویینز میشود و خانواده برادرش را با یک شام استیک مجلل شگفتزده میکند، هم عشق میان آنها را میبینیم و هم تنگی و محدودیت زندگیشان را لمس میکنیم. در حالی که ایروین و همسرش، هستر (با بازی اسکارلت جوهانسون)، با تکاپو مشغول آماده کردن میز شام هستند، گری با پسران آنها، اسکاتِ نوجوان و بنجامینِ کوچکتر، گپ میزند و با نشان دادن اسلحهای که در غلاف مچ پایش پنهان کرده، بچهها را به هیجان میآورد؛ اسلحهای شوم که حضورش از همان ابتدا سنگینی خاصی دارد.
طولی نمیکشد که او ایروین را نیز با یک پیشنهاد تجاری وسوسه میکند؛ پیشنهادی که به اندازه همان اسلحه خطرناک به نظر میرسد و در عمل نیز چنین از آب درمیآید. هر دو برادر تحت فشار مالی شدیدی قرار دارند که گری با جزئیاتی حسابشده آن را نشانهای از تنگناهای اقتصادی در آمریکای دوران رونالد ریگان تصویر میکند؛ دورهای که یکی از زمینههای مورد علاقه این کارگردان برای روایت داستانهایش است. دو برادر که از یک سو با تکبر و خودبزرگبینی گری و از سوی دیگر با سادهدلی ایروین پیش رانده میشوند، ناخواسته در گرداب خشونت گرفتار میشوند.
شهرداری نیویورک پاکسازی کانال «گووانوس» را آغاز کرده است؛ آبراهی تجاری که زمانی پررونق بود و اکنون به یک منطقه آلوده تبدیل شده است. گری میخواهد سهمی از این پروژه ببرد و پیشنهاد میدهد که او و ایروین به عنوان مشاور با یک شرکت پیمانکاری تحت مدیریت مهاجران روس همکاری کنند؛ شرکتی که کارهای سخت و کثیف را انجام میدهد اما با قوانین دستوپنجه نرم میکند و در واقع پوششی برای یک شبکه تبهکاری است.
جیمز گری که خود نوه مهاجران یهودی از منطقهای است که امروز اوکراین نامیده میشود، همواره در آثارش پرسشهای بزرگی را مطرح میکند و بارها به هزینههای نابرابری اجتماعی و ویرانگریهای نظام سرمایهداری بازمیگردد. برخی فیلمسازان مضامین خود را به موعظههای مستقیم تبدیل میکنند، اما گری ایدهها را در قالب سینمای ژانر میریزد؛ سنتی بزرگ در سینمای آمریکا که فیلمهای گانگستری خانوادهمحور را از «دشمن مردم» (۱۹۳۱) تا «پدرخوانده» (۱۹۷۲) در بر میگیرد. گری دِین بزرگی به فرانسیس فورد کوپولا دارد و فیلم «پدرخوانده» تأثیری عمیق بر او گذاشته است؛ ردپای این اثر را میتوان در نورپردازی سایهروشن، تاریکی فراگیر، لطافت لحظات خانوادگی، خشونت تکاندهنده و حتی در یک آغوش برادرانه در «ببر کاغذی» مشاهده کرد.
با عمیقتر شدن پیوند برادران با دنیای تبهکاران، گری به تدریج لایههای شخصیتی آنها را کاملتر میکند. آدام درایور در ایفای نقش مردان ناخوشایند و از نظر اخلاقی مبهم بسیار راحت است و هیچ تلاشی برای جلب ترحم یا محبوبیت نزد مخاطب نمیکند. اما شگفتی اصلی فیلم مایلز تلر است؛ بازیگری که گاهی حضورش روی پرده میتواند بیش از حد نمایشی و آزاردهنده باشد، اما در اینجا به شکلی سازنده مهار شده است. او در نقش مردی ساده که ناگهان در میان خشونتی افراطی گرفتار میشود، با امکانات محدود نقش، اجرایی درخشان ارائه میدهد؛ چرا که تمرکز اصلی کارگردان بیشتر بر لغزشهای اخلاقی و غرور ویرانگر گری است تا ایروینِ آرام و خانوادهدوست.
همچنین تأثیر سینماگرانی چون سیدنی لومت در صحنههای معاشرت گری با همکاران قدیمیاش در اداره پلیس به وضوح دیده میشود؛ گروهی که در فیلم نقش نقطه مقابل گانگسترها را ایفا میکنند. کارگردان تلاش کرده است ظاهر اسکارلت جوهانسون را ساده و بیزرقوبرق نشان دهد، هرچند چنین تلاشی چندان ضروری به نظر نمیرسد. جوهانسون با عینکهای بزرگ، موهای فر و حجیم و لهجهای تودماغی که یادآور شخصیتهای کلاسیک فیلمهای قدیمی برادران وارنر است، بار دیگر یادآوری میکند که چه بازیگر توانمندی است. شخصیت «هستر» با بازی او سرشار از گرما و صمیمیت و در عین حال قاطع و عملگراست و تماشاگر از خلال بازی او درمییابد که این زن بار سنگین بسیاری از مشکلات خانواده را به دوش کشیده است.
جوهانسون چنان باورپذیر در این نقش فرو میرود که به شخصیتی عمق و اعتبار میبخشد که در دستان کارگردانی دیگر میتوانست به یک کاریکاتور یا حاشیه بیاهمیت تبدیل شود. جیمز گری دغدغهای عمیق نسبت به شیوههایی دارد که زندگی میتواند عشق را به شکلی بیرحمانه به آزمون بکشد و همزمان اشتیاقی سینمادوستانه به سینمای ژانر نشان میدهد. او به همان اندازه که غرق در سینمای هالیوود دهه ۱۹۳۰ است، از سینمای دهه ۱۹۷۰ نیز الهام میگیرد؛ هرچند یک صحنه تیراندازی مسحورکننده در «ببر کاغذی» که به بومی انتزاعی از ژستها و استیصال عرقریزان تبدیل میشود، نشان میدهد که او ستایشگر سینمای مایکل مان نیز هست.
گری همانند مان از جدیتی عمیق و بیتعارف برخوردار است که او را در فضای سطحینگر سینمای جریان اصلی امروز به چهرهای متمایز تبدیل میکند. اگرچه تمام بخشهای «ببر کاغذی» همیشه با یکپارچگی کامل به هم پیوند نمیخورند، اما هر بخش آن به تنهایی از بسیاری از فیلمهای کاملِ امروزی ماندگارتر است.
اینکه گری فیلم خود را با نقلقولی از نمایشنامه «آگاممنون» اثر آیسخولوس آغاز میکند، نشانهای از جدیت او برای اهداف هنریاش و احترامش به مدیوم سینماست. آغاز کردن یک فیلم سینمایی با ارجاع به تراژدی کلاسیک یونان جسارت میطلبد، بهویژه با جملهای چنین بجا: «بگذار ثروتی باشد بیاشک و این برای مرد خردمندی که فراتر از آن را نمیطلبد کافی است.» این جمله همچون راهنمایی برای درک تمام اتفاقات بعدی فیلم عمل میکند و نشان میدهد گری چگونه میخواهد شخصیتهایش را بشناسیم. این اثر از بسیاری جهات داستانی آشنا درباره چگونگی تبدیل شدن جاهطلبی به طمع، استیصال به خشونت و رویاها به کابوس است؛ شخصیتهای فیلم مردان و زنان معمولی هستند، نه خدایان و قهرمانان اسطورهای، اما سرنوشت آنها به همان اندازه تراژیک و عصارهی اسطورهی آمریکایی است.