زنی که انگلستان را به قدرتی جهانی تبدیل کرد

فرارو- ۱۷ نوامبر ۱۵۵۸ (۲۶ آبان ۹۳۷ شمسی)، انگلستان شاهد تغییر فرمانروا بود. الیزابت اول، دختر هنری هشتم و آن بولین، پس از مرگ خواهر ناتنی‌اش ماری اول به تخت سلطنت رسید. او کشوری را تحویل گرفت که درگیر اختلافات مذهبی، بحران‌های اقتصادی و رقابت‌های سیاسی با قدرت‌های اروپایی بود.

به گزارش فرارو، سلطنت ۴۵ ساله الیزابت نه‌تنها مسیر تحولات داخلی انگلستان را تغییر داد، بلکه این کشور را وارد رقابتی گسترده برای تسلط بر تجارت دریایی، مسیرهای بازرگانی و سرزمین‌های آن سوی اقیانوس‌ها کرد؛ دوره‌ای که در کنار شکوفایی ادبیات و گسترش دریانوردی، با جنگ، سرکوب مذهبی و توسعه‌طلبی استعماری نیز همراه بود.

تاریخ الیزابت اول را نمی‌توان فقط با داستان یک زن قدرتمند یا پیروزی یک کشور در برابر رقبای اروپایی توضیح داد. آنچه در فاصله سال‌های ۱۵۵۸ تا ۱۶۰۳ در انگلستان اتفاق افتاد، بخشی از تحولات بزرگ اروپا در دوره‌ای بود که رقابت بر سر مذهب، تجارت، مستعمرات و قدرت دریایی شکل تازه‌ای به خود می‌گرفت. الیزابت در چنین شرایطی حکومت را به دست گرفت؛ زمانی که انگلستان هنوز از نظر قدرت اقتصادی و نظامی با اسپانیا و برخی دیگر از رقبای اروپایی فاصله داشت و حتی وحدت سیاسی و مذهبی آن نیز تضمین‌شده نبود.

از اعدام مادر تا رسیدن به سلطنت؛ زندگی پرمخاطره دختر هنری هشتم

الیزابت در هفتم سپتامبر ۱۵۳۳ در گرینویچ متولد شد. پدرش هنری هشتم، پادشاه انگلستان، و مادرش آن بولین، همسر دوم پادشاه بود. ازدواج این دو به یکی از مهم‌ترین تحولات مذهبی تاریخ انگلستان منجر شد؛ زیرا هنری هشتم برای جدایی از همسر نخست خود، کاترین آراگون، با کلیسای کاتولیک رم درگیر شد و سرانجام اقتدار پاپ را در انگلستان نپذیرفت.

با این حال، تولد الیزابت نتوانست انتظارات هنری هشتم را برآورده کند. پادشاه به دنبال وارثی پسر بود و امید داشت دودمان تودور از طریق یک فرزند پسر ادامه پیدا کند.

سه سال بعد، آن بولین به اتهام خیانت، زنا و توطئه علیه پادشاه محاکمه و در ۱۹ مه ۱۵۳۶ اعدام شد. الیزابت در آن زمان تنها دو سال و هشت ماه داشت. ازدواج والدینش نیز پیش از اعدام آن بولین باطل اعلام شده بود و به همین دلیل، الیزابت از نظر حقوقی نامشروع شناخته شد و از موقعیت رسمی خود در جانشینی سلطنت کنار رفت.

تولد ادوارد در سال ۱۵۳۷، فرزند پسر هنری هشتم از ازدواج سومش با جین سیمور، موقعیت الیزابت را بیش از پیش تضعیف کرد. با این حال، او بعدها در قانون جانشینی سال ۱۵۴۴ دوباره در صف جانشینان سلطنت قرار گرفت.

پس از مرگ هنری هشتم در سال ۱۵۴۷، ادوارد ششم به پادشاهی رسید، اما در سال ۱۵۵۳ درگذشت. پس از یک دوره کوتاه و پرآشوب بر سر جانشینی، ماری اول، دختر هنری هشتم و کاترین آراگون، به سلطنت رسید.

ماری کاتولیک بود و تلاش می‌کرد ساختار مذهبی انگلستان را دوباره به کلیسای رم نزدیک کند. در مقابل، الیزابت که در محیطی با گرایش‌های پروتستانی پرورش یافته بود، از نظر سیاسی و مذهبی برای حکومت خواهرش یک چهره بالقوه خطرناک به شمار می‌رفت.

پس از شورش توماس وایت در سال ۱۵۵۴، الیزابت به ظن ارتباط با مخالفان حکومت بازداشت و به برج لندن منتقل شد. اگرچه شواهد قطعی برای مشارکت مستقیم او در شورش وجود نداشت، این اتفاق نشان داد که موقعیت او تا چه اندازه شکننده است. او پس از مدتی از برج آزاد شد، اما تحت نظارت و محدودیت‌های دربار قرار گرفت.

سرانجام در ۱۷ نوامبر ۱۵۵۸، با مرگ ماری اول، الیزابت در ۲۵ سالگی به سلطنت رسید. او کشوری را تحویل گرفت که اختلافات مذهبی در آن به یکی از اصلی‌ترین عوامل بی‌ثباتی سیاسی تبدیل شده بود.

نخستین چالش ملکه؛ کشوری که بر سر مذهب دوپاره شده بود

یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های الیزابت در آغاز سلطنت، تعیین تکلیف رابطه حکومت با کلیسای کاتولیک بود. انگلستان در فاصله چند دهه، چند بار مسیر مذهبی خود را تغییر داده بود. هنری هشتم از رم جدا شده بود، ادوارد ششم سیاست‌های پروتستانی را گسترش داده بود و ماری اول دوباره به کاتولیسیسم روی آورده بود.

این تغییرات فقط اختلافی اعتقادی نبودند؛ مالکیت زمین‌های کلیسا، قدرت سیاسی پاپ، جایگاه پادشاه و روابط خارجی انگلستان نیز به آن وابسته بود.

الیزابت در سال ۱۵۵۹ با تصویب دو قانون مهم، ساختار مذهبی جدیدی را تثبیت کرد. قانون برتری سلطنت، اقتدار پادشاه را بر کلیسای انگلستان تأیید می‌کرد و قانون یکنواختی، چارچوب مشخصی برای مراسم و عبادت عمومی تعیین می‌کرد.

در این ساختار، انگلستان همچنان از رم مستقل باقی ماند و کلیسای رسمی کشور هویتی عمدتاً پروتستانی پیدا کرد، اما برخی عناصر سنتی و تشکیلات قدیمی کلیسا نیز حفظ شدند.

این سیاست را می‌توان تلاشی برای ایجاد سازش مذهبی در جامعه‌ای دانست که تجربه چندین تغییر اجباری دینی را پشت سر گذاشته بود. با این حال، سازش الیزابت به معنای آزادی کامل مذهبی نبود. کاتولیک‌ها با محدودیت‌هایی روبه‌رو شدند و در سال‌های بعد، به‌ویژه پس از تشدید اختلافات با اسپانیا و افزایش نگرانی از توطئه‌های سیاسی، فشار بر آن‌ها افزایش یافت.

در مقابل، گروه‌هایی از پروتستان‌ها نیز سیاست مذهبی ملکه را بیش از اندازه محافظه‌کارانه می‌دانستند و خواهان اصلاحات گسترده‌تری در ساختار کلیسا بودند.

بنابراین، ثبات مذهبی دوران الیزابت بیشتر نتیجه مدیریت و کنترل اختلافات بود تا پایان یافتن آن‌ها.

ازدواج نکردن؛ تصمیمی شخصی یا ابزار سیاست خارجی؟

در اروپای قرن شانزدهم، ازدواج پادشاهان و ملکه‌ها فقط موضوعی خانوادگی نبود. ازدواج می‌توانست اتحادهای نظامی ایجاد کند، مسیر انتقال قدرت را تغییر دهد و نفوذ یک کشور را در کشور دیگر افزایش دهد.

الیزابت نیز از همان سال‌های نخست سلطنت با پیشنهادهای ازدواج متعددی روبه‌رو شد. فیلیپ دوم، پادشاه اسپانیا و همسر پیشین ماری اول، در آغاز سلطنت الیزابت تمایل داشت با او ازدواج کند. شاهزادگان و فرمانروایان دیگری از جمله اریک چهاردهم سوئد و فرانسوا، دوک آنژو، نیز در مقاطع مختلف در شمار گزینه‌های ازدواج او قرار گرفتند.

اما هیچ‌کدام از این مذاکرات به ازدواج منجر نشد.

این تصمیم فقط به زندگی خصوصی ملکه مربوط نبود. ازدواج با یک فرمانروای خارجی می‌توانست انگلستان را به سیاست‌های کشور دیگری وابسته کند و ازدواج با یکی از اشراف انگلیسی نیز احتمال درگیری میان خاندان‌های قدرتمند را افزایش می‌داد.

در عین حال، مسئله جانشینی همچنان یک نگرانی جدی باقی ماند. الیزابت فرزندی نداشت و حاضر نبود درباره انتخاب جانشین تصمیمی قطعی اعلام کند. همین موضوع در سال‌های پایانی سلطنت، نگرانی‌هایی درباره آینده سیاسی کشور ایجاد کرد.

او به‌تدریج از مجرد ماندن خود تصویری سیاسی ساخت و لقب «ملکه باکره» به یکی از شناخته‌شده‌ترین ویژگی‌های سلطنتش تبدیل شد. این تصویر در کنار نقاشی‌ها، مراسم درباری و نمایش‌های عمومی، به ابزاری برای تقویت اقتدار سلطنت تبدیل شد.

رقابت با اسپانیا؛ از حملات دریایی تا شکست آرمادای مشهور

در نیمه دوم قرن شانزدهم، اسپانیا یکی از قدرتمندترین بازیگران سیاسی و اقتصادی جهان بود. این کشور از سرزمین‌های گسترده در قاره آمریکا، منابع عظیم طلا و نقره و شبکه‌ای وسیع از مسیرهای دریایی برخوردار بود.

نبرد دریایی اسپانیا و انگلستان

در مقابل، انگلستان به دنبال افزایش سهم خود از تجارت جهانی و کاهش نفوذ اسپانیا در اروپا و اقیانوس اطلس بود. اختلافات مذهبی نیز به این رقابت دامن می‌زد.

حمایت انگلستان از شورشیان پروتستان هلند، حمله دریانوردان انگلیسی به کشتی‌ها و مستعمرات اسپانیا و رقابت بر سر مسیرهای تجاری، روابط دو کشور را به‌تدریج تیره‌تر کرد.

در این میان، فرانسیس دریک به یکی از چهره‌های مشهور دریانوردی انگلیسی تبدیل شد. او در فاصله سال‌های ۱۵۷۷ تا ۱۵۸۰ با کشتی‌های خود به دور دنیا سفر کرد و در جریان این سفر به دارایی‌ها و منافع اسپانیا در اقیانوس آرام حمله کرد. دریک در انگلستان به‌عنوان دریانوردی برجسته شناخته می‌شد، اما در نگاه اسپانیایی‌ها، فعالیت‌های او چیزی جز دزدی دریایی و غارت دارایی‌های این کشور نبود.

الیزابت از بخشی از این سفرها و عملیات دریایی حمایت می‌کرد و در غنائم برخی از آن‌ها نیز سهم داشت. مرز میان فعالیت خصوصی دریانوردان و سیاست رسمی دولت در این دوره چندان روشن نبود.

الیزابت اول و فرانسیس دریک

در نهایت، تنش‌ها به جنگ مستقیم میان دو کشور منجر شد. در سال ۱۵۸۸، فیلیپ دوم ناوگانی متشکل از حدود ۱۳۰ کشتی را برای حمله به انگلستان اعزام کرد. هدف این عملیات سرنگونی حکومت الیزابت و بازگرداندن کاتولیسیسم به انگلستان بود.

ناوگان اسپانیا که بعدها به «آرمادای شکست‌ناپذیر» مشهور شد، در کانال مانش با مقاومت نیروهای انگلیسی روبه‌رو شد. استفاده از کشتی‌های آتش‌زا، حملات دریایی و سپس شرایط نامساعد جوی، برنامه اسپانیا را مختل کرد. ناوگان نتوانست به اهداف خود برسد و هنگام بازگشت از مسیر اطراف جزایر بریتانیا نیز متحمل خسارات سنگینی شد.

این شکست از نظر سیاسی و روانی اهمیت زیادی داشت، اما نباید آن را پایان قدرت اسپانیا یا آغاز فوری برتری دریایی انگلستان دانست. جنگ میان دو کشور تا سال ۱۶۰۴، یعنی یک سال پس از مرگ الیزابت، ادامه یافت. انگلستان نیز در عملیات‌های بعدی خود با شکست‌ها و هزینه‌های قابل توجهی روبه‌رو شد.

آغاز رقابت استعماری؛ وقتی تجارت با تصرف سرزمین‌ها گره خورد

یکی از تحولات مهم دوران الیزابت، افزایش فعالیت دریانوردان و بازرگانان انگلیسی در خارج از اروپا بود. تا پیش از آن، پرتغال و اسپانیا سهم بسیار بزرگی از مسیرهای تجاری اقیانوسی و فعالیت‌های استعماری را در اختیار داشتند. انگلستان نیز تلاش می‌کرد به این رقابت وارد شود.

والتر رالی از جمله کسانی بود که در دوران الیزابت برای ایجاد پایگاه‌های انگلیسی در آمریکای شمالی تلاش کرد. او در دهه ۱۵۸۰ از برنامه‌های تأسیس مستعمره در منطقه‌ای که بعدها ویرجینیا نام گرفت، حمایت کرد.

یکی از مشهورترین این تلاش‌ها، ایجاد سکونتگاه روانوک در ساحل شرقی آمریکای شمالی بود. نخستین تلاش در سال ۱۵۸۵ با مشکلاتی روبه‌رو شد و گروه بعدی مهاجران نیز در سال ۱۵۸۷ به منطقه اعزام شدند. سرنوشت این گروه همچنان یکی از معماهای تاریخی استعمار آمریکاست؛ زیرا هنگام بازگشت کشتی تدارکاتی، مهاجران ناپدید شده بودند.

در سال ۱۶۰۰ نیز شرکت هند شرقی انگلستان با فرمان سلطنتی تأسیس شد. این شرکت در ابتدا با هدف گسترش تجارت در آسیا شکل گرفت، اما در قرن‌های بعد به یکی از مهم‌ترین ابزارهای گسترش نفوذ سیاسی و نظامی انگلستان در هند تبدیل شد.

البته در زمان الیزابت هنوز چنین امپراتوری‌ای شکل نگرفته بود. فعالیت‌های تجاری و دریایی این دوره بیشتر نشان‌دهنده آغاز تلاش انگلستان برای ورود به رقابت جهانی بود؛ رقابتی که بعدها ابعاد نظامی و استعماری گسترده‌تری پیدا کرد.

این توسعه نیز بدون هزینه نبود. حملات به کشتی‌ها، رقابت بر سر منابع و مسیرهای بازرگانی و تلاش برای تصرف سرزمین‌های جدید، بخشی از روند گسترش نفوذ اروپایی‌ها در جهان بود که به منافع و جوامع بومی مناطق مورد هدف آسیب می‌زد.

ایرلند؛ بخش تاریک سیاست‌های توسعه‌طلبانه الیزابت

در روایت‌های مشهور از سلطنت الیزابت، معمولاً شکست آرمادای اسپانیا و شکوفایی ادبیات بیش از جنگ‌های داخلی و سیاست‌های انگلستان در ایرلند مورد توجه قرار می‌گیرند. با این حال، ایرلند یکی از مهم‌ترین و پرهزینه‌ترین عرصه‌های سیاست حکومت الیزابت بود.

انگلستان در آن زمان بر بخش‌هایی از ایرلند کنترل داشت، اما بسیاری از مناطق این جزیره همچنان تحت نفوذ خاندان‌ها و فرمانروایان محلی اداره می‌شدند. سیاست گسترش اقتدار سلطنت انگلستان با مقاومت گروه‌های ایرلندی روبه‌رو بود.

در دهه پایانی قرن شانزدهم، این اختلافات به جنگی گسترده معروف به جنگ نه‌ساله ایرلند، در فاصله حدود سال‌های ۱۵۹۳ تا ۱۶۰۳، منجر شد. هیو اونیل، یکی از رهبران قدرتمند ایرلندی، محور اصلی مقاومت در برابر حکومت انگلستان بود.

در سال ۱۵۹۸، نیروهای انگلیسی در نبرد یلو فورد شکست سنگینی خوردند. این شکست نشان داد که کنترل ایرلند برخلاف تصور حکومت انگلستان، به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.

حکومت الیزابت برای مهار شورش‌ها نیروهای نظامی بیشتری اعزام کرد و در نهایت، پس از نبرد کینسیل در سال ۱۶۰۱ و تحولات بعدی، مقاومت سازمان‌یافته ایرلندی‌ها تضعیف شد. با این حال، جنگ تا سال ۱۶۰۳ ادامه یافت و هزینه‌های انسانی و مالی سنگینی بر جای گذاشت.

سیاست‌های نظامی انگلستان در ایرلند با تخریب مناطق مسکونی، آوارگی، قحطی و تلاش برای تغییر ساختار مالکیت زمین همراه بود. بنابراین، در کنار تحولات دریایی و تجاری دوران الیزابت، باید توسعه قدرت حکومت او در ایرلند را نیز با توجه به پیامدهای خشونت‌بار آن بررسی کرد.

شکسپیر، تئاتر و سال‌هایی که ادبیات انگلستان تغییر کرد

در کنار جنگ‌ها و رقابت‌های سیاسی، دوران الیزابت شاهد تحولات مهمی در ادبیات و هنر بود. تئاتر عمومی در لندن گسترش یافت و نمایشنامه‌نویسانی مانند ویلیام شکسپیر و کریستوفر مارلو به شهرت رسیدند.

شکسپیر

شکسپیر در همین دوره فعالیت حرفه‌ای خود را آغاز کرد و آثاری مانند «رومئو و ژولیت»، «ریچارد سوم» و «تاجر ونیزی» در اواخر قرن شانزدهم نوشته شدند. نخستین تئاترهای عمومی دائمی لندن نیز در همین دوره شکل گرفتند و نمایش به یکی از سرگرمی‌های مهم شهر تبدیل شد.

البته رونق فرهنگی این دوره را نباید فقط به حمایت ملکه نسبت داد. رشد شهرنشینی، گسترش طبقه بازرگان، افزایش مخاطبان شهری و تحولات اقتصادی و اجتماعی نیز در شکل‌گیری این فضا نقش داشتند.

در واقع، شکوفایی ادبیات و تئاتر در کنار گسترش فعالیت‌های دریایی و تجاری، بخشی از تحولات گسترده جامعه انگلستان در اواخر قرن شانزدهم بود.

هزینه‌های سلطنت؛ بحران اقتصادی در سال‌های پایانی

با وجود تحولات سیاسی و فرهنگی، سال‌های پایانی سلطنت الیزابت با مشکلات اقتصادی قابل توجهی همراه شد. افزایش قیمت‌ها، کمبود مواد غذایی، برداشت‌های نامناسب کشاورزی و هزینه‌های جنگ، فشار زیادی بر بخش‌هایی از جامعه وارد کرد.

جنگ طولانی با اسپانیا و عملیات نظامی در ایرلند، منابع مالی حکومت را تحت فشار قرار داده بود. در عین حال، درآمدهای سلطنت برای تأمین این هزینه‌ها کافی نبود و دولت ناچار بود از روش‌های مختلفی برای تأمین منابع مالی استفاده کند.

در سال‌های ۱۵۹۸ و ۱۶۰۱، قوانین جدیدی در زمینه کمک به فقرا تصویب شد که از جمله مهم‌ترین اقدامات قانونی این دوره برای مدیریت فقر و گسترش مسئولیت نهادهای محلی در حمایت از نیازمندان بود.

این مشکلات نشان می‌دهد که تصویر انگلستان دوران الیزابت به‌عنوان کشوری که به‌سرعت در حال تبدیل شدن به قدرتی بزرگ بود، با واقعیت زندگی بسیاری از مردم تفاوت داشت. در حالی که دربار سلطنتی و بخش‌هایی از جامعه تجاری از گسترش فعالیت‌های دریایی و فرهنگی بهره می‌بردند، گروه‌های زیادی با فقر و ناامنی اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کردند.

پایان سلطنت الیزابت؛ میراثی پیچیده‌تر از یک عصر طلایی

الیزابت اول در ۲۴ مارس ۱۶۰۳، پس از حدود ۴۵ سال حکومت، درگذشت. او هیچ فرزندی نداشت و با مرگش دودمان تودور نیز به پایان رسید. جیمز ششم، پادشاه اسکاتلند و فرزند ماری استوارت، جانشین او شد و با عنوان جیمز اول بر انگلستان حکومت کرد. به این ترتیب، دو پادشاهی انگلستان و اسکاتلند برای نخستین بار تحت فرمان یک پادشاه قرار گرفتند، هرچند اتحاد رسمی آن‌ها چند قرن بعد اتفاق افتاد.

ارزیابی تاریخی دوران الیزابت بدون در نظر گرفتن هر دو سوی تحولات آن ممکن نیست. در این دوره، ساختار مذهبی انگلستان تثبیت شد، فعالیت‌های دریایی و تجاری گسترش یافت، رقابت با قدرت‌های اروپایی شدت گرفت و زمینه‌های اولیه حضور استعماری انگلستان در خارج از اروپا شکل گرفت. هم‌زمان، جنگ‌های پرهزینه، سرکوب مذهبی، خشونت در ایرلند و بحران‌های اقتصادی نیز بخش جدایی‌ناپذیر همین دوره بودند.

الیزابت اول انگلستان را به امپراتوری جهانی تبدیل نکرد؛ این تحول در قرن‌های بعد و در نتیجه مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، نظامی، سیاسی و صنعتی رخ داد. اما سلطنت او یکی از مراحل مهم شکل‌گیری قدرت دریایی و تجاری انگلستان بود.

شاید اهمیت تاریخی این دوره بیش از هر چیز در همین تناقض نهفته باشد: در حالی که در لندن نمایشنامه‌های شکسپیر روی صحنه می‌رفتند و کشتی‌های انگلیسی مسیرهای تازه‌ای را در اقیانوس‌ها دنبال می‌کردند، در ایرلند جنگ جریان داشت، مخالفان مذهبی تحت فشار بودند و بخش‌هایی از جامعه با فقر و بحران معیشتی روبه‌رو بودند. تصویری که نشان می‌دهد تاریخ قدرت‌گیری یک کشور را نمی‌توان فقط از دریچه پیروزی‌های نظامی، شکوه دربار یا دستاوردهای فرهنگی آن روایت کرد.