درس مهم انتخابات امریکا برای سیاستمداران/ ترامپ شعور مردم را دست‌کم گرفت
خرد جمعی در عصر جدید، برخلاف تصور برخی صاحبان قدرت، ضعیف‌تر نشده است. دسترسی گسترده‌تر به اطلاعات، امکان مقایسه دیدگاه‌ها و تجربه زیسته مردم، ظرفیت تشخیص تناقض‌ها را افزایش داده است.
قادر باستانی تبریزی در اعتماد نوشت: ترامپ شعور مردم را دست‌کم گرفت. تصور کرد با فریب، تناقض‌گویی و بازی‌های سیاسی می‌تواند افکار عمومی را مهار کند، اما مردم پاسخی سخت و روشن دادند. در «جهان همراه» که هر سخن در لحظه ثبت، مقایسه و بازنشر می‌شود، سیاستمداری که هنوز با قواعد ارتباطی دوران پیش از دهکده جهانی، یعنی بده‌بستان، ابهام و زبان بازی، سیاست می‌ورزد، دیر یا زود با دیوار واقعیت روبه‌رو می‌شود.
مارشال مک‌لوهان با طرح مفهوم «دهکده جهانی» از جهانی سخن می‌گفت که در آن فناوری‌های ارتباطی فاصله‌های جغرافیایی را کمرنگ می‌کند و مردم را از تحولات نقاط دوردست آگاه می‌سازد. اما امروز، به تعبیر دکتر ابوالفضل صادق‌پور در مقاله «نخبگان حاکم در عصر جهان همراه»، دیگر مفهوم دهکده جهانی برای توصیف واقعیت موجود کافی نیست و ما وارد عصر «جهان همراه» شده‌ایم که هر فرد با یک موبایل، تمام جهان را همراه خود دارد. این تحول مناسبات اجتماعی و بین‌المللی را دگرگون کرده است. روابطی که زمانی مکانیکی و محدود به زمان و مکان بودند، اکنون ماهیتی ارگانیک پیدا کرده‌اند.
در چنین نظامی، یک اتفاق کوچک در گوشه‌ای از جهان می‌تواند در زمانی کوتاه بر افکار عمومی، تصمیم‌های سیاسی و مناسبات اقتصادی نقاط دیگر اثر بگذارد. هیچ رویدادی دیگر در محدوده جغرافیایی خود باقی نمی‌ماند و هیچ سخنی را نمی‌توان به‌آسانی پس گرفت. یکی از نتایج این تحول، تغییر رابطه میان قدرت سیاسی و افکار عمومی است.
در گذشته، سیاستمداران می‌توانستند با مدیریت جریان محدود اطلاعات، روایت مطلوب خود را به جامعه عرضه کنند. می‌توانستند سخنی بگویند، بعد آن را انکار کنند یا با تفسیری تازه از مسوولیت آن بگریزند. فاصله زمانی میان سخن، انتشار خبر و آگاهی عمومی نیز فرصتی برای اصلاح روایت‌ها یا پنهان کردن تناقض‌ها فراهم می‌کرد. اما در جهان همراه، هر سخن در معرض قضاوت همگانی قرار می‌گیرد. تناقض‌ها به سرعت آشکار می‌شوند و هیچ سیاستمداری نمی‌تواند مطمئن باشد که مخاطبانش فقط همان چیزی را می‌بینند که او می‌خواهد.
رفتار سیاسی و شیوه گفتار ترامپ را باید در پرتو همین تغییر بررسی کرد. بخش مهمی از سبک سیاسی او بر ابهام در مواضع، بازی با کلمات و تغییر روایت‌ها استوار است. این شیوه شاید در مناسبات سنتی قدرت، ابزاری برای حفظ ابتکار عمل تلقی شود، اما در جهان امروز، هر وعده در کنار وعده‌های قبلی و هر موضع در برابر مواضع متناقض گذشته قرار می‌گیرد. مساله این نیست که سیاستمدار نباید تاکتیک داشته باشد یا در برابر شرایط متغیر مواضع خود را اصلاح کند. مساله آن است که میان انعطاف سیاسی و بی‌اعتنایی به شعور مخاطب تفاوت وجود دارد.
مردم می‌توانند تغییر موضع را درک کنند، اما انتظار دارند دلیل آن را بشنوند. نمی‌توان هر روز روایتی تازه ساخت و انتظار داشت جامعه حافظه نداشته باشد. خرد جمعی در عصر جدید، برخلاف تصور برخی صاحبان قدرت، ضعیف‌تر نشده است. دسترسی گسترده‌تر به اطلاعات، امکان مقایسه دیدگاه‌ها و تجربه زیسته مردم، ظرفیت تشخیص تناقض‌ها را افزایش داده است. البته رسانه‌ها همچنان قدرت شکل‌دهی به افکار عمومی را دارند و نخبگان سیاسی نیز از این قدرت آگاهند و گاه از آن بیم دارند، اما دیگر نمی‌توان جامعه را مخاطبی منفعل و فاقد قدرت داوری فرض کرد. این تحولات برای ما در ایران نیز اهمیت دارد.
نخست باید میان جامعه امریکا و سیاست‌های دولت این کشور تمایز قائل شویم. مخالفت با سیاست‌های یک دولت، نباید به داوری یکسان درباره یک ملت منجر شود. جامعه امریکا مجموعه‌ای متنوع از اندیشه‌ها، فرهنگ‌ها و گرایش‌های اجتماعی است. قانون اساسی امریکا بر بخشی از سنت آزادی‌خواهی و اندیشه‌های روشنگری استوار است که با مبانی فکری انقلاب فرانسه نیز هم‌خانوادگی دارد.
طبیعت غنی و گسترده این سرزمین و فضای تاریخی شکل‌گیری اندیشه‌های آزادی‌خواهانه، امریکا را به مقصدی برای صاحبان فکر، دانشمندان و اندیشمندان از نقاط مختلف جهان تبدیل کرده است. این ظرفیت فرهنگی و انسانی را نباید با تصمیم‌های مقطعی دولت‌ها یکسان گرفت. در رابطه ایران و امریکا نیز باید با همین نگاه واقع‌بینانه حرکت کنیم. اشغال سفارت امریکا در ایران، پیامدهای ناگواری بر کشورمان داشت و هنوز هم دارد.
به نظر می‌رسد زمان آن رسیده است که با زبانی محترمانه و بدون تحقیر هیچ‌یک از طرفین، درباره این واقعه سخنی صریح گفته شود که نشانه بلوغ سیاسی و پذیرش مسئولیت تاریخی ماست. تا زمانی که این زخم در حافظه سیاسی دو جامعه به رسمیت شناخته و برای ترمیم آن اقدامی نشود، نه حکومت‌ها و نه افکار عمومی دو کشور به آرامش پایدار در این ارتباط دست نخواهند یافت. ایران کشوری بزرگ با ظرفیت‌های اقتصادی، انسانی، علمی و ژئوپلیتیکی قابل توجه و یک قدرت منطقه‌ای است.
رابطه سازنده با امریکا می‌تواند فرصت‌های فراوانی برای هر دو کشور ایجاد کند. سیاست خارجی موفق، هنر تبدیل ظرفیت‌های ملی به فرصت‌های واقعی است، نه گرفتار ماندن در تعارض‌هایی که هزینه آن را نسل‌های متوالی می‌پردازند. ایران و امریکا، با وجود اختلافات جدی، در حوزه‌هایی نیز می‌توانند منافع مشترک داشته باشند. ثبات منطقه و جلوگیری از گسترش جنگ، امنیت مسیرهای انرژی، توسعه همکاری‌های اقتصادی، سرمایه‌گذاری و تجارت، پیشرفت علم و فناوری و گسترش ارتباطات دانشگاهی و مردمی، همگی حوزه‌هایی هستند که امکان گفت‌وگو و همکاری در آن‌ها وجود دارد. چنین رابطه‌ای نه به معنای چشم‌پوشی از منافع ملی ایران است و نه مستلزم پذیرش یک‌جانبه خواسته‌های امریکا.
درس مهم انتخابات امریکا برای همه سیاستمداران، صرف‌نظر از کشور و گرایش سیاسی‌شان، این است که قدرت ارتباطی دیگر در انحصار صاحبان تریبون نیست. مردم می‌بینند، مقایسه می‌کنند، به خاطر می‌سپارند و در فرصت مناسب حرف خود را به کرسی می‌نشانند.
