سرمایه‌ها فرار می کنند!

فرارو- حمزه جیلانی، خبرنگار بخش بین الملل روزنامه نیویورک تایمز

به گزارش فرارو به نقل از روزنامه نیویورک تایمز ، جنگی که در ایران وارد نهمین ماه خود شده و هم‌زمان با گسترش تنش‌ها در یمن، سراسر خلیج فارس را تحت تأثیر قرار داده است، برنامه کشورهای منطقه برای تبدیل‌شدن به مراکز امن تجارت، فناوری و سرمایه‌گذاری را با چالشی جدی روبه‌رو کرده است. حمله به زیرساخت‌های نفتی، تهدید مداوم تنگه هرمز، کاهش اعتماد سرمایه‌گذاران و نگرانی از دور تازه درگیری‌ها، حتی اقتصادهایی را که سال‌ها برای فاصله‌گرفتن از وابستگی به نفت تلاش کرده‌اند، در معرض فشار قرار داده است.

نشانه‌های جنگ در قلب اقتصاد منطقه

پیامدهای جنگ در عربستان سعودی و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس دیگر صرفاً به بازار انرژی یا فعالیت‌های نظامی محدود نیست. شرکت هواپیمایی ریاض ایر، که قرار است به یکی از نمادهای صنعت لوکس هوانوردی عربستان تبدیل شود، ناچار شده است مسافران بین‌المللی خود را با اتوبوس به فرودگاهی جایگزین منتقل کند؛ فرودگاهی که چهار ساعت و نیم با مرکز عملیاتی این شرکت فاصله دارد. فرودگاه اصلی این شرکت در جریان حملات آسیب دیده است.

در همین حال، کنفرانس سرمایه‌گذاری مهم عربستان که یکی از رویدادهای شاخص اقتصادی این کشور به شمار می‌رود، به سال آینده موکول شده است. مقر شرکت دولتی آرامکو نیز هدف حمله قرار گرفته و یک خط لوله حیاتی آسیب دیده است. در آب‌های منطقه هم کشتی‌هایی که برای عبور از تنگه راهبردی هرمز تلاش می‌کنند، همچنان در معرض حملات موشکی و پهپادی ایران قرار دارند و برخی از آن‌ها آتش گرفته‌اند. این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که خطر تشدید دوباره جنگ افزایش یافته است. در چنین فضایی، حتی برگزاری رویدادهای اقتصادی بین‌المللی نیز به تصمیمی همراه با ملاحظات امنیتی تبدیل شده است.

کنفرانس انرژی «ادیپک» روز دوشنبه در ابوظبی آغاز شد؛ گردهمایی مهمی که مدیران شرکت‌های بزرگ انرژی و مقام‌های دولتی از کشورهای مختلف در آن حضور دارند. با این حال، دارن وودز، مدیرعامل شرکت اکسون‌موبیل به دلیل نگرانی‌های امنیتی از شرکت در این رویداد صرف‌نظر کرد. برگزارکنندگان کنفرانس در بیانیه‌ای اعلام کردند که مشارکت مقام‌های بلندپایه در سطح بسیار خوبی قرار دارد، اما درباره علت غیبت وودز توضیحی ندادند.

اقتصادهای نفتی زیر فشار تنگه هرمز

ابعاد اقتصادی بحران در تازه‌ترین پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول نیز آشکار است. بر اساس برآورد این نهاد، رشد اقتصادی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در سال جاری میلادی حدود پنج درصد کاهش خواهد یافت. کویت، بحرین و قطر با خطر انقباض دورقمی اقتصاد روبه‌رو هستند؛ زیرا بخش عمده صادرات انرژی آن‌ها به عبور امن از تنگه هرمز وابسته است.

عربستان نیز از پیامدهای جنگ در امان نمانده است. دولت این کشور روز یکشنبه اعلام کرد که اقتصاد عربستان در سه‌ماهه منتهی به سپتامبر، در مقایسه با دوره مشابه سال گذشته، ۳.۸ درصد کوچک‌تر شده است. مهم‌ترین عامل این افت، کاهش ۲۰.۴ درصدی فعالیت‌های نفتی بوده است؛ رقمی که نشان می‌دهد حتی بزرگ‌ترین اقتصاد عربی منطقه نیز در برابر اختلال در بازار انرژی و زیرساخت‌های صادراتی آسیب‌پذیر است.

با این حال، شرایط می‌توانست دشوارتر باشد. خطوط لوله‌ای که به عربستان و امارات متحده عربی اجازه می‌دهند بخشی از صادرات نفت خود را بدون عبور از تنگه هرمز انجام دهند، به تداوم جریان انرژی کمک کرده‌اند. اما ادامه جنگ، هزینه حفظ این مسیرهای جایگزین و تأمین امنیت آن‌ها را افزایش می‌دهد. دولت‌های منطقه اکنون ناچار هستند در کنار هزینه‌های معمول اقتصادی، منابع بیشتری را به تقویت زیرساخت‌های مقاوم در برابر حمله، توسعه مسیرهای جایگزین صادراتی و افزایش توان نظامی اختصاص دهند.

ضربه به گردشگری و تصویر منطقه به‌عنوان پناهگاه امن

یکی از نگرانی‌های اصلی برای کشورهای عربی خلیج فارس، لطمه‌خوردن به تصویری است که طی سال‌های گذشته از خود ساخته‌اند: منطقه‌ای امن، باثبات و مناسب برای تجارت و زندگی بین‌المللی. این تصویر اساس بسیاری از برنامه‌های توسعه‌ای آن‌ها یعنی از جذب گردشگران و شرکت‌های فناوری گرفته تا ساخت مراکز مالی و بازارهای بزرگ املاک بوده است.

با این حال، نشانه‌های تضعیف این تصویر آشکار شده است. میزان تردد مسافران در فرودگاه بین‌المللی دبی، که از شلوغ‌ترین مراکز هوانوردی جهان است، همچنان پایین‌تر از سطح سال گذشته قرار دارد. برخی شرکت‌های هواپیمایی بین‌المللی نیز پروازهای خود به منطقه را همچنان متوقف کرده‌اند. اورلیان مالی، معاون مؤسسه رتبه‌بندی مودیز در دبی می‌گوید گردشگری، هوانوردی، هتلداری و املاک تحت تأثیر شوک ناشی از کاهش اعتماد قرار گرفته‌اند و تا زمانی که احتمال ازسرگیری درگیری‌ها وجود داشته باشد، در معرض خطر باقی خواهند ماند.

در میان کشورهای منطقه، عمان چشم‌انداز متفاوتی دارد. این کشور که طولانی‌ترین خط ساحلی در دریای عرب را در میان کشورهای عربی خلیج فارس در اختیار دارد، وابستگی کمتری به تنگه هرمز دارد و می‌تواند بخش مهمی از محصولات خود را بدون اختلال جدی از مسیرهای دریایی دیگر صادر کند. صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرده است رشد اقتصادی عمان در سال جاری از چهار درصد فراتر برود؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۵ معادل ۲.۴ درصد بود. افزایش قیمت نفت نیز به بهبود درآمدهای این کشور کمک کرده است.

جاه‌طلبی هوش مصنوعی در سایه حملات پهپادی

جنگ حتی برنامه‌های بلندپروازانه کشورهای خلیج فارس برای تبدیل‌شدن به قطب جهانی هوش مصنوعی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. قطر، عربستان و امارات سال گذشته مجموعاً برنامه‌هایی برای سرمایه‌گذاری ۱۲۰ میلیارد دلاری در حوزه هوش مصنوعی اعلام کردند و برای جذب شرکت‌های بزرگ فناوری سیلیکون‌ولی به‌منظور ساخت مراکز داده در مناطق بیابانی خود تلاش کردند.

امارات در کنفرانس ادیپک تلاش کرد نشان دهد که این برنامه‌ها همچنان در اولویت قرار دارند. سم آلتمن، مدیرعامل اوپن‌ای‌آی، در حاشیه این رویداد چهار توافق با شرکت‌های مستقر در ابوظبی امضا کرد. یکی از این توافق‌ها به استقرار جدیدترین سامانه هوش مصنوعی تجاری این شرکت در شرکت ملی نفت ابوظبی مربوط می‌شود.

با وجود این، نگرانی‌های امنیتی محاسبات سرمایه‌گذاران را تغییر داده است. اکنون بحث‌هایی درباره پراکنده‌کردن محل ساخت مراکز داده و حتی احداث برخی تأسیسات در زیر زمین مطرح شده است تا این مراکز در برابر موشک‌ها و پهپادها محافظت شوند. در آغاز جنگ، مراکز داده در امارات و بحرین هدف حملات گسترده پهپادی ایران قرار گرفتند. این حملات نشان داد که برخلاف تصور اولیه، زیرساخت‌های دیجیتال از تهدیدهای نظامی منطقه مصون نیستند.

در نهایت، مسئله فقط بازگشت صادرات نفت یا افزایش دوباره شمار گردشگران نیست. جنگ این پرسش را پیش روی دولت‌های خلیج فارس گذاشته است که آیا می‌توانند در منطقه‌ای با خطر دائمی درگیری، همچنان خود را مقصدی امن برای سرمایه، فناوری و تجارت جهانی معرفی کنند یا نه. پاسخ به این پرسش می‌تواند آینده مدل اقتصادی آن‌ها را برای سال‌های پیش رو تعیین کند.