دانشجویان چگونه مرد آهنین صربستان را به زانو درآوردند؟

فرارو– اشیفا کَسَم، خبرنگار حوزه امور اجتماعی و جوامع اروپا در روزنامه گاردین

به گزارش فرارو به نقل از روزنامه گاردین، الکساندر ووچیچ، رئیس‌جمهور پیشین و چهره مسلط بر سیاست صربستان در بیش از یک دهه گذشته، شکست حزب حاکم در انتخابات پارلمانی را پذیرفت؛ انتخاباتی که در آن، جنبش دانشجویی پس از دو سال اعتراض علیه دولت، توانست حمایت گسترده‌ای در میان رأی‌دهندگان به دست آورد.

ووچیچ با استناد به نتایج اولیه و برآوردهای انتخاباتی اعلام کرد که فهرست انتخاباتی دانشجویان پیروز شده است و احتمالاً اکثریت کرسی‌های پارلمان ۲۵۰ نفره را در اختیار خواهد گرفت. او در مقر حزب خود در بلگراد گفت: «هنوز نتایج نهایی را در اختیار نداریم، اما بر اساس نمونه‌گیری‌ها روشن است که ما این انتخابات را باخته‌ایم. فهرست دانشجویان پیروز شده و بین ۱۳۵ تا ۱۴۰ کرسی خواهد داشت؛ در حالی که ما ۱۰۵ کرسی به دست خواهیم آورد.»

بر اساس نمونه آماری مؤسسه‌های نظرسنجی «CeSID» و «IPSPS»، فهرست دانشجویان احتمالاً ۱۳۸ کرسی پارلمان را کسب کرده است. در مقابل، حزب راست‌گرای ترقی‌خواه صربستان تحت رهبری ووچیچ، به حدود ۱۰۴ کرسی دست یافته است. انتظار می‌رود باقی کرسی‌ها میان احزاب نماینده اقلیت‌های ملی تقسیم شوند. این ارقام اولیه است و نتیجه نهایی انتخابات هنوز اعلام نشده بود، اما پذیرش سریع شکست از سوی ووچیچ، نشانه‌ای مهم از احتمال پایان سلطه سیاسی او بر کشور محسوب می‌شود.

جشن خیابانی پس از اعلام شکست دولت

با انتشار خبر شکست حزب حاکم، خیابان‌های بلگراد و دیگر شهرهای صربستان به صحنه جشن و شادی تبدیل شدند. گروه‌هایی از شهروندان به خیابان‌ها آمدند، بوق خودروها به صدا درآمد و مردم با مأموران پلیس دست دادند، یکدیگر را در آغوش گرفتند و به نیروهای امنیتی حاضر در محل تبریک گفتند.

ایوانا، زنی ۴۳ ساله در بلگراد، فضای شهر را به جشن سال نو تشبیه کرد و گفت: «برای من انگار شب سال نو است؛ در واقع سه شب سال نو را هم‌زمان تجربه می‌کنیم. بالاخره می‌توانیم دوباره نفس بکشیم.» او ابراز امیدواری کرد که اعضای ارشد حکومت کناررفته به‌سرعت در برابر قانون پاسخ‌گو شوند؛ مطالبه‌ای که از وعده‌های اصلی فهرست دانشجویان در جریان کارزار انتخاباتی بود.

در مقر انتخاباتی جنبش دانشجویی نیز هواداران با شعار «پیروزی، پیروزی» به استقبال نتایج رفتند. رادومیر سایچیچ، استاد دانشگاه بلگراد که از طرف دانشجویان سخن می‌گفت اعلام کرد: «امشب صدای مردم شنیده می‌شود. امشب پیروزی را جشن می‌گیریم و فردا آینده را می‌سازیم.»

مشارکت تاریخی؛ نشانه‌ای از تغییر فضای سیاسی

میزان مشارکت در انتخابات از همان ساعات اولیه توجه ناظران را جلب کرد. در بسیاری از حوزه‌های رأی‌گیری، صف‌های طولانی تشکیل شد و برخی رأی‌دهندگان تا دو ساعت برای انداختن رأی خود در صندوق منتظر ماندند.

بر اساس برآورد مؤسسه‌های نظرسنجین میزان مشارکت تا ساعت هفت عصر به وقت محلی به ۶۷.۶ درصد رسیده بود؛ رقمی که بنا بر گزارش منتشرشده، بالاترین میزان مشارکت از زمان فروپاشی یوگسلاوی در سال ۱۹۹۲ محسوب می‌شد. حضور گسترده مردم در پای صندوق‌های رأی، در کنار شرکت حدود ۱۵۰ هزار نفر در آخرین گردهمایی انتخاباتی دانشجویان در بلگراد، نشانه‌هایی از گسترش حمایت عمومی از این جنبش تلقی شد.

نتایج انتخابات در شرایطی اعلام شد که نظرسنجی‌های پیش از رأی‌گیری تصویر روشنی از برنده احتمالی ارائه نمی‌کردند. تحلیلگران نیز از سطح بالای عدم‌قطعیت سخن می‌گفتند؛ زیرا نامزدهای برخاسته از یک جنبش مردمی و دانشجویی در برابر حزبی قرار گرفته بودند که سال‌ها بر ساختار سیاسی کشور تسلط داشت.

ریشه‌های این تحول سیاسی به نوامبر ۲۰۲۴ بازمی‌گردد؛ زمانی که سایبان بتنی ایستگاه راه‌آهن نووی‌ساد فروریخت و ۱۶ نفر جان خود را از دست دادند. این حادثه موجی از اعتراضات دانشجویی را به راه انداخت که به‌تدریج گسترش یافت و گروه‌های مختلف جامعه را در مخالفت با دولت متحد کرد. شواهد و اتهام‌های مطرح‌شده درباره ساخت‌وساز غیراصولی، تقلب و فساد، خشم عمومی را افزایش داد و این پرسش را مطرح کرد که چه کسانی مسئول این فاجعه هستند.

دانشجویان خواستار پاسخ‌گویی مقام‌ها و مقابله با فساد شدند و اعتراضات خود را به مطالبه‌ای گسترده‌تر برای بازسازی نهادهای دموکراتیک تبدیل کردند. ووچیچ که با افزایش فشارها روبه‌رو شده بود، ماه گذشته از مقام ریاست‌جمهوری کناره‌گیری کرد و با برگزاری انتخابات زودهنگام، رویارویی با جنبش دانشجویی را به میدان صندوق‌های رأی کشاند. دانشجویان نیز از این فرصت برای تبدیل اعتراضات خیابانی به قدرت سیاسی استفاده کردند.

آن‌ها فهرستی شامل ۲۵۰ نامزد برای ۲۵۰ کرسی پارلمان معرفی کردند؛ فهرستی متنوع از دانشگاهیان، ورزشکاران و کشاورزان که هدف آن جلب حمایت گروه‌های مختلف اجتماعی بود. برنامه این جریان بر احیای اقتصاد صربستان، مقابله با فساد و بازگرداندن مسیر دموکراتیک کشور متمرکز بود.

رقابت نابرابر با حزب حاکم

مسیر انتخاباتی دانشجویان آسان نبود. حزب ترقی‌خواه صربستان در سال‌های گذشته نفوذ گسترده‌ای بر ساختارهای سیاسی و رسانه‌ای پیدا کرده بود و منتقدان، دولت را به استفاده سیاسی از وزارتخانه‌ها و نهادهای عمومی متهم می‌کردند. ووچیچ بارها دانشجویان را به وابستگی به قدرت‌های خارجی متهم کرد؛ اتهامی که این جنبش آن را رد کرد. او همچنین با وعده افزایش مستمری بازنشستگان و حقوق کارکنان بخش عمومی تلاش کرد خود را رهبر مناسبی برای عبور صربستان از شرایط پرابهام جهانی معرفی کند.

رئیس‌جمهور پیشین تلاش کرده بود روابط کشورش را هم‌زمان با غرب، روسیه و چین حفظ کند و از این توازن دیپلماتیک به‌عنوان یکی از نقاط قوت رهبری خود بهره ببرد. اما دانشجویان با حضور در مناطق روستایی از جمله مناطقی که پیش‌تر پایگاه‌های مستحکم ووچیچ محسوب می‌شدند و با مراجعه خانه‌به‌خانه، تلاش کردند حمایت رأی‌دهندگان را جلب کنند. شعار انتخاباتی آن‌ها، «صربستان یا مافیا؟»، نیز تلاشی برای به تصویر کشیدن رقابت به‌عنوان انتخابی میان تغییر سیاسی و تداوم ساختار موجود بود.

نگرانی درباره تخلفات انتخاباتی و آینده دموکراسی

با وجود برآوردهای امیدوارکننده برای جنبش دانشجویی، روند انتخابات بدون نگرانی نبود. ناظران بین‌المللی و داخلی پیش از رأی‌گیری درباره بازداشت فعالان، نظارت بر مخالفان و حملات سایبری علیه کنشگران ابراز نگرانی کرده بودند. در روز انتخابات نیز گروه‌های مستقل ناظر از مواردی خبر دادند که می‌توانست نشانه فشار بر رأی‌دهندگان باشد؛ از جمله تصویربرداری از برگه‌های رأی، تلاش برای خرید رأی و آنچه رأی‌گیری چرخشی نامیده می‌شود. در این روش، افراد ممکن است با استفاده از برگه‌های رأی از پیش علامت‌گذاری‌شده یا سازوکارهای مشابه، در دست‌کاری روند رأی‌گیری نقش داشته باشند.

با این حال، پذیرش شکست از سوی ووچیچ و پیشتازی جنبش دانشجویی، امیدها به آغاز دوره‌ای تازه در سیاست صربستان را تقویت کرده است. این تحول همچنین می‌تواند بر فضای سیاسی اروپا اثر بگذارد؛ قاره‌ای که در ماه‌های اخیر شاهد اعتراضات جوانان و جنبش‌های مردمی در مخالفت با فساد، ناکارآمدی دولت‌ها و محدودشدن آزادی‌های سیاسی بوده است.