افت تولید خودرو در ایران | تاثیر محاصره دریایی بر صنعت خودرو

صنعت خودرو ایران طی سال های اخیر بارها با دوره های رشد و کاهش تولید روبرو شده است، اما افت تولید خودرو فقط به عملکرد خطوط تولید مربوط نمی شود. پشت هر خودرویی که از کارخانه خارج می شود، زنجیره بزرگی از قطعه سازان، تامین کنندگان مواد اولیه، شرکت های حمل و نقل، واردکنندگان و مجموعه های مالی قرار دارند.

به همین دلیل وقتی دسترسی به ارز سخت می شود، یک قطعه وارداتی دیر به کشور می رسد یا مسیر حمل دریایی با اختلال مواجه می شود، اثر آن می تواند تا خط تولید ادامه پیدا کند.

در شرایط فعلی نیز مجموعه ای از مشکلات شامل محدودیت تامین ارز، کمبود برخی قطعات، افزایش هزینه مواد اولیه، مشکلات سرمایه در گردش و اختلال در زنجیره تامین، فشار بیشتری بر صنعت خودرو وارد کرده است. فعالان قطعه سازی نیز در ماه های اخیر بارها از طولانی شدن فرایند تخصیص ارز برای تامین مواد اولیه صحبت کرده اند.

چرا تولید خودرو در ایران کاهش پیدا کرده است؟

نمی توان کاهش تولید خودرو را به یک عامل مشخص نسبت داد. صنعت خودرو مجموعه بزرگی از شرکت ها و تامین کنندگان است و اختلال در هر بخش می تواند سرعت کل زنجیره را کاهش دهد.

مهم ترین عوامل موثر بر افت تولید خودرو در ایران را می توان در چند مورد خلاصه کرد:

• مشکل در تامین برخی قطعات و مواد اولیه
• محدودیت یا تاخیر در تخصیص ارز
• افزایش نرخ ارز و هزینه واردات
• اختلال در مسیرهای حمل و نقل بین المللی
• افزایش هزینه تولید قطعه
• کمبود سرمایه در گردش قطعه سازان
• مشکلات تامین انرژی
• بدهی خودروسازان به زنجیره تامین

برای مثال، گزارش های منتشر شده از فعالان صنعت قطعه سازی نشان می دهد که برخی درخواست های تامین ارز برای مواد اولیه مدت طولانی در انتظار تخصیص باقی مانده اند. چنین تاخیری مستقیما روی توان قطعه ساز برای تامین مواد اولیه و در نهایت تحویل قطعه به خودروساز اثر می گذارد.

از طرف دیگر، در دوره هایی که موجودی انبار خودروسازان و قطعه سازان کاهش پیدا می کند، اثر اختلال زنجیره تامین سریع تر در آمار تولید دیده می شود. گزارش هایی در سال 1405 نیز نسبت به کاهش موجودی برخی قطعات و مواد اولیه و اثر آن بر تیراژ تولید هشدار داده اند.

محاصره دریایی چگونه بر صنعت خودرو تاثیر می گذارد؟

عبارت «محاصره دریایی» در گزارش های مختلف با تعاریف متفاوتی استفاده شده است. از نظر صنعت خودرو، مسئله اصلی محدود یا مختل شدن مسیرهایی است که قطعات، مواد اولیه و مجموعه های منفصله خودرو از طریق آنها به ایران می رسند.

بخش قابل توجهی از خودروهای مونتاژی کشور برای تولید به قطعات وارداتی یا CKD وابسته هستند. حتی خودروهایی که درصد بالایی از قطعات آنها در ایران تولید می شود ممکن است برای بعضی قطعات الکترونیکی، مواد اولیه یا تجهیزات خاص به واردات نیاز داشته باشند.

در چنین شرایطی اختلال حمل دریایی می تواند یک زنجیره ساده ایجاد کند:

اختلال مسیر حمل → تاخیر در ورود قطعه → کاهش موجودی کارخانه → کند شدن خط مونتاژ → کاهش تولید خودرو

افت تولید خودرو چه تاثیری بر بازار دارد؟

کاهش تولید در صورتی که برای مدتی ادامه پیدا کند می تواند میزان عرضه خودرو را کاهش دهد.

اگر تقاضا در همان سطح باقی بماند، کاهش عرضه معمولا فشار بیشتری بر بازار وارد می کند. در چنین شرایطی فاصله میان عرضه و تقاضا می تواند افزایش پیدا کند و بازار نسبت به اخبار تولید، واردات و تامین قطعه حساس تر شود.

افت تولید همچنین فقط خودروساز را تحت تاثیر قرار نمی دهد. قطعه سازان، شرکت های حمل و نقل، نمایندگی ها، تامین کنندگان و هزاران نیروی فعال در زنجیره صنعت خودرو نیز از تغییر تیراژ تولید تاثیر می پذیرند.

در چنین شرایطی، نقش نمایندگی ها فقط به عرضه خودرو محدود نمی شود و خدمات، پشتیبانی و همراهی با مشتری نیز اهمیت پیدا می کند. ایلیا خودرو نیز با ارائه خدمات مرتبط با خودرو و پشتیبانی از مشتریان، بخشی از این زنجیره را پوشش می دهد و می تواند برای افرادی که به دنبال دریافت خدمات و اطلاعات مرتبط با خودرو هستند، مورد توجه قرار گیرد.

به همین دلیل پایداری تولید اهمیت بیشتری از افزایش مقطعی آمار تولید دارد.

افزایش هزینه حمل چگونه قیمت تولید را بالا می برد؟

مشکل حمل دریایی فقط تاخیر نیست.

وقتی یک مسیر تجاری با محدودیت روبرو شود، شرکت ها ممکن است مجبور شوند از مسیرهای طولانی تر یا واسطه های بیشتری استفاده کنند. نتیجه می تواند افزایش موارد زیر باشد:

• هزینه حمل
• هزینه بیمه
• زمان انتقال کالا
• هزینه انبارداری
• هزینه تامین مالی
• ریسک تاخیر در تحویل

در نهایت بخشی از این هزینه ها وارد قیمت تمام شده قطعه و خودرو می شود.

در کنار آن، نوسان نرخ ارز نیز اهمیت زیادی دارد. افزایش نرخ ارز باعث می شود واردات همان قطعه با قیمت ریالی بالاتری انجام شود و حتی قطعه ساز داخلی نیز برای خرید مواد اولیه خارجی با هزینه بیشتری روبرو شود.

به همین دلیل افت تولید خودرو را نمی توان صرفا یک مشکل مربوط به کارخانه دانست؛ بخشی از مسئله به اقتصاد کل زنجیره تامین مربوط است.

آیا داخلی سازی می تواند مشکل صنعت خودرو را حل کند؟

داخلی سازی یکی از مهم ترین راه های کاهش وابستگی صنعت خودرو به واردات است، اما نمی توان آن را راه حل کامل همه مشکلات دانست.

اگر قطعه ای که قبلا وارد می شده با کیفیت مناسب در داخل کشور تولید شود، وابستگی به ارز و حمل بین المللی کاهش پیدا می کند. همین موضوع می تواند تولید را در برابر اختلالات خارجی مقاوم تر کند.

وزارت صمت نیز در سیاست های مربوط به صنعت خودرو بر افزایش عمق ساخت داخل و کاهش ارزبری تاکید کرده است. مقررات موجود برای خودروسازان نیز برنامه افزایش ساخت داخل و کاهش وابستگی ارزی را در نظر گرفته اند.

اما داخلی سازی زمانی مفید است که سه شرط مهم رعایت شود:

1. کیفیت قطعه حفظ شود
2. تولید قطعه صرفه اقتصادی داشته باشد
3. مواد اولیه قطعه نیز در دسترس باشد

میزان وابستگی خودروسازان به واردات

یکی از نکات مهم در بررسی صنعت خودرو این است که همه تولیدکنندگان شرایط مشابهی ندارند.

بر اساس گزارش منتشر شده درباره میزان ساخت داخل خودروسازان، عمق داخلی سازی ایران خودرو در سال های 1403 و 1404 حدود 78 درصد و سایپا حدود 81 درصد عنوان شده است. در مقابل، برخی خودروسازان خصوصی و مونتاژی درصد ساخت داخل پایین تری داشته اند؛ برای نمونه برای مدیران خودرو حدود 21 درصد، کرمان موتور حدود 39 درصد و گروه بهمن حدود 24 درصد در سال 1404 ذکر شده است.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد.

خودرویی که بخش بیشتری از قطعات آن به صورت CKD یا مجموعه های وارداتی تامین می شود، معمولا نسبت به اختلال مسیرهای تجاری و تخصیص ارز حساسیت بیشتری دارد.

البته درصد بالاتر داخلی سازی نیز به معنای استقلال کامل نیست؛ زیرا بخشی از مواد اولیه، تجهیزات و قطعات تخصصی همچنان می توانند وابسته به واردات باشند.

جمع بندی

افت تولید خودرو در ایران حاصل مجموعه ای از عوامل داخلی و خارجی است. کمبود ارز، مشکلات قطعه سازان، هزینه مواد اولیه و اختلال در حمل و نقل بین المللی می توانند همزمان بر تیراژ تولید فشار وارد کنند.

محدود شدن مسیرهای دریایی نیز به ویژه برای خودروهای وابسته به قطعات CKD می تواند سرعت تامین قطعه و تولید را کاهش دهد. افزایش داخلی سازی می تواند بخشی از این آسیب پذیری را کم کند، اما حل پایدار مشکلات صنعت خودرو نیازمند مدیریت همزمان ارز، زنجیره تامین، سرمایه در گردش، کیفیت تولید و مسیرهای واردات است.