توافق هستهای آمریکا و عربستان زیر ذرهبین کنگره
آیا ریاض میتواند در مسیر هستهای شدن گام بردارد؟
توافق هستهای جدید آمریکا و عربستان با وجود تأکید واشنگتن بر عدم اشاعه، درباره امکان غنیسازی اورانیوم ابهامهایی دارد. پیشبینی مطالعه دوساله غنیسازی، نبود الزام روشن برای پذیرش پروتکل الحاقی و احتمال وجود تضمینهای محرمانه، نگرانیهایی ایجاد کرده است. منتقدان خواستار نظارت بیشتر کنگرهاند تا منافع اقتصادی بر محدودیتهای هستهای غلبه نکند و مسیر دستیابی عربستان به توان تسلیحاتی محدود بماند.
فرارو- اریک بروئر، معاون رئیس برنامه امنیت مواد هستهای در ابتکار تهدید هستهای
به گزارش فرارو به نقل از نشریه فارن پالیسی، توافق جدید همکاری هستهای میان آمریکا و عربستان سعودی در حالی برای بررسی اجباری در اختیار کنگره قرار گرفته که برخی کارشناسان نسبت به مفاد آن و احتمال ایجاد مسیری برای غنیسازی اورانیوم در عربستان هشدار دادهاند.
به گفته مقامهای آمریکایی، توافق همکاری هستهای جدید میان واشنگتن و ریاض بر بالاترین استانداردهای ایمنی هستهای و عدم اشاعه استوار است. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا بر همین اساس از توافق دفاع کرده و دونالد ترامپ نیز اعلام کرده است که عربستان تحت این توافق اجازه غنیسازی اورانیوم نخواهد داشت. با این حال، بررسی متن توافق نشان میدهد که موضوع غنیسازی بهطور کامل کنار گذاشته نشده است.
مطالعه دو ساله درباره غنیسازی
یکی از مهمترین بخشهای توافق، پیشبینی یک مطالعه دو ساله درباره امکانپذیری غنیسازی اورانیوم در عربستان است؛ فناوریای که میتواند برای تولید سوخت نیروگاههای هستهای مورد استفاده قرار گیرد، اما در سطح و شرایط متفاوت میتواند برای تولید مواد مورد نیاز سلاح هستهای نیز به کار رود.
نگرانی دیگر این است که توافق ریاض را ملزم به پذیرش «پروتکل الحاقی» آژانس بینالمللی انرژی اتمی نمیکند. این پروتکل مجموعهای از بازرسیها و دسترسیهای گستردهتر است که با هدف شناسایی فعالیتهای هستهای اعلامنشده طراحی شده است. اهمیت این مسئله با توجه به اظهارات گذشته مقامهای سعودی درباره احتمال دستیابی به سلاح هستهای در صورت حرکت ایران به سوی ساخت چنین سلاحی، بیشتر میشود.
استدلال واشنگتن؛ کنترل فناوری در دست آمریکا
دولت ترامپ توافق را عمدتاً بهعنوان فرصتی چند میلیارد دلاری برای شرکتهای هستهای آمریکا معرفی کرده است. مقامهای آمریکایی همچنین تلاش کردهاند نگرانیها درباره غنیسازی را کاهش دهند و گفتهاند در صورت اجرای آن، غنیسازی احتمالاً در قالب یک تأسیسات ویژه آمریکایی در عربستان انجام خواهد شد که طراحی، مالکیت و مدیریت آن در اختیار آمریکا باشد.
بر اساس این دیدگاه، عربستان برای مدت ۳۰ سال به تأمینکنندگان آمریکایی متکی خواهد بود و این وابستگی میتواند مسیرهای دیگر دستیابی ریاض به فناوری هستهای را محدود کند. با این حال، بخش مهمی از این تضمینها ظاهراً در متن اصلی توافق نیامده و ممکن است در نامههای جانبی محرمانه میان دو کشور قرار داشته باشد.
سه شرط برای موفقیت توافق
اریک بروئر، معاون برنامه امنیت مواد هستهای «ابتکار تهدید هستهای»، معتقد است اجرای موفق این رویکرد به تحقق چند شرط بستگی دارد. نخست آنکه همکاری آمریکا و عربستان واقعاً انحصاری باشد. متن توافق از قصد عربستان برای همکاری با آمریکا و خرید فناوری از شرکای واجد شرایط آمریکایی سخن میگوید، اما صراحتاً اعلام نمیکند که واشنگتن تنها شریک هستهای مجاز ریاض خواهد بود. در نتیجه، در صورت اختلاف میان دو کشور، امکان جستوجوی مسیرهای جایگزین برای عربستان کاملاً منتفی نیست.
شرط دوم، توانایی آمریکا برای اجرای تعهدات خود است. واشنگتن باید بتواند نیروگاههای بزرگ هستهای را با هزینه و زمانبندی قابل قبول در عربستان احداث کند؛ موضوعی که با توجه به سابقه برخی پروژههای نیروگاهی آمریکا، چالشبرانگیز خواهد بود. مدل «ایپی۱۰۰۰» شرکت وستینگهاوس یکی از گزینههای مطرح است، اما پروژههای قبلی این شرکت در آمریکا و چین با تأخیر و افزایش شدید هزینه مواجه شدهاند. اگر ساخت نیروگاهها با تأخیر همراه شود، ریاض ممکن است از این مسئله برای افزایش فشار بر واشنگتن جهت اعطای آزادی عمل بیشتر در زمینه غنیسازی استفاده کند.
نگرانی اصلی؛ اولویت یافتن منافع اقتصادی بر عدم اشاعه
مهمترین نگرانی مطرحشده، احتمال تضعیف سیاست دیرینه آمریکا در زمینه جلوگیری از اشاعه فناوری تسلیحات هستهای است. توافق در عین حال که به واشنگتن امکان مخالفت با غنیسازی عربستان را میدهد، از نظر حقوقی امکان موافقت با آن را نیز کاملاً از بین نمیبرد. حتی تأسیسات «جعبه سیاه» تحت کنترل آمریکا نیز خطرات خاص خود را دارد؛ از جمله می توان به احتمال سرقت فناوری یا تلاش عربستان برای تصرف تأسیسات در آینده اشاره کرد.
این نگرانیها با توجه به رویکرد معاملهمحور دولت ترامپ اهمیت بیشتری پیدا میکند. نویسنده همچنین به مواضع اخیر درباره احتمال اجازه غنیسازی به کره جنوبی در چارچوب همکاری هستهای دریایی اشاره میکند و آن را نشانهای از احتمال افزایش انعطاف واشنگتن در برابر متحدان خود میداند.
درخواست برای نظارت بیشتر کنگره
در نهایت، پیشنهاد اصلی این است که کنگره پیش از اجرای کامل توافق، از دولت ترامپ درباره تمامی تعهدات و محدودیتهای آن توضیح بخواهد و برای اجرای توافق نیز سازوکارهای نظارتی بیشتری ایجاد کند. از جمله پیشنهادهای مطرحشده، ارزیابی سالانه اطلاعاتی درباره اهداف و توانمندیهای هستهای عربستان، اطلاعرسانی سریع به کنگره در صورت نقض تعهدات ریاض و ممنوعیت ساخت تأسیسات غنیسازی آمریکایی در عربستان مگر در صورت پذیرش محدودیتها و شفافیت بیشتر است. این تدابیر بهتنهایی تضمین نمیکند که عربستان هرگز به دنبال برنامه تسلیحاتی نرود، اما میتواند احتمال چنین مسیری را کاهش داده و توافق هستهای آمریکا و عربستان را تحت نظارت دقیقتری قرار دهد.
