بحران آب فقط کشاورزی نیست/ نیروگاهها سالانه ۱۲۵ میلیون مترمکعب آب میبلعند
بحران آب در ایران دیگر فقط مسئله کشاورزی نیست؛ از تولید برق و فعالیت گلخانهها تا تأمین خوراک دام و طیور، زنجیره تولید غذا به منابع محدود آب و انرژی گره خورده است.
ابوالقاسم حسنپور، پژوهشگر حوزه کشاورزی در نشست «آب و امنیت غذایی» اندیشکده آب مؤسسه اخلاق و اندیشه شهروندی ایرانیان گفت که قرار گرفتن کشور در منطقه خشک و نیمهخشک، در کنار محدودیتهای آبی، مزیتهایی هم برای تولید برخی محصولات ایجاد کرده است. به گفته او، متوسط بارندگی سالانه ایران حدود ۲۲۵ میلیمتر است، اما رطوبت نسبی پایین در بخش بزرگی از کشور باعث شده شیوع برخی بیماریهای گیاهی کمتر باشد و در نتیجه مصرف آفتکشها نیز در مقایسه با بعضی کشورهای دیگر پایینتر بماند.
به گزارش فرارو، حسنپور اختلاف دمای شب و روز را یکی دیگر از مزیتهای اقلیمی ایران دانست و گفت در حدود ۱۰۰ روز از سال، اختلاف دمای شب و روز در برخی مناطق زیاد است. به گفته او، این شرایط باعث میشود مواد حاصل از فتوسنتز کمتر در تنفس شبانه گیاه مصرف شود و مقدار بیشتری از آن در محصول باقی بماند؛ مسئلهای که در محصولاتی مانند پسته، زعفران و انار دیده میشود.
او میزان تابش آفتاب در ایران را نیز سالانه حدود ۱۶۰۰ تا ۳۴۰۰ ساعت اعلام کرد و گفت این ویژگی بهخصوص برای تولید پاییزه و زمستانه اهمیت دارد؛ چراکه بسیاری از کشورهای تولیدکننده برای ادامه تولید گلخانهای در این فصلها ناچار به استفاده از نور مصنوعی هستند.
به گفته حسنپور، تنوع ارتفاع در ایران نیز امکان تولید طیف گستردهای از محصولات، از سیب و گلابی تا موز و انبه، را فراهم کرده است. با این حال، او دو محدودیت اصلی کشاورزی کشور را آب و انرژی دانست.
حسنپور گفت ایران سالانه حدود ۱۳۵ میلیون تن محصول کشاورزی تولید میکند و یکی از راههای کاهش فشار بر منابع آب، توسعه کشت گلخانهای است.
گلخانه آب کمتری مصرف میکند، اما انرژی بیشتری میخواهد
حسنپور در ادامه به وضعیت گلخانههای کشور پرداخت و گفت سطح گلخانهها طی دو دهه گذشته به حدود ۲۵ هزار هکتار رسیده است. بخش عمده این سطح به تولید گوجهفرنگی، خیار، فلفل، بادمجان و سایر سبزی و صیفی اختصاص دارد و حدود ۲۰ درصد نیز برای تولید گل و گیاه زینتی، نشا و نهال استفاده میشود.
او تأکید کرد که همه گلخانهها از نظر فناوری و مصرف منابع در یک سطح نیستند. به گفته حسنپور، از گلخانههای ساده با پوشش پلاستیکی و سیستمهای گرمایشی معمولی تا سازههایی با ارتفاع هشت تا ۱۱ متر و مساحت گاه ۵۰ هکتار در کشور وجود دارد که به سامانههای هوشمند آبیاری، تغذیه، تهویه و حتی نور تکمیلی مجهزند.
حسنپور میزان مصرف آب گلخانهها را بسته به نوع کشت و تجهیزات، حدود هفت هزار تا ۱۵ هزار مترمکعب در هکتار در سال اعلام کرد. به گفته او، در کشتهای خارج از خاک مصرف آب معمولاً بین هفت تا ۱۰ هزار مترمکعب است و در گلخانههای دارای کشت خاکی این رقم افزایش پیدا میکند.
او میزان تولید در گلخانهها را نیز حدود ۱۲۰ تا ۳۵۰ تن در هکتار اعلام کرد، اما گفت کاهش مصرف آب در گلخانهها به معنای کاهش مصرف انرژی نیست. به گفته حسنپور، مصرف برق بعضی گلخانهها از حدود چهار هزار تا بیش از ۵۲ هزار کیلووات ساعت در سال میرسد و مصرف گاز یا گازوئیل برای گرمایش نیز قابل توجه است.
حسنپور در ادامه گفت کاهش مصرف آب کشاورزی الزاماً به معنای انتقال کشت به گلخانه نیست و استفاده از نشا به جای بذر مستقیم در برخی محصولات و همچنین سامانههای هوشمند آبیاری و تغذیه نیز میتواند مصرف آب را کاهش دهد.
مصرف ۱۲۵ میلیون مترمکعب آب در نیروگاهها
محمدعلی فرحناکیان در این نشست از زاویه دیگری به مسئله آب پرداخت و گفت نیروگاههای ایران سالانه حدود ۱۲۵ میلیون مترمکعب آب مصرف میکنند.
به گفته فرحناکیان، حدود ۸۵ درصد آب مصرفی نیروگاهها در واحدهای قدیمی دارای برج خنککن تر مصرف میشود. برخی از این نیروگاهها بیش از سه دهه عمر دارند و برای تولید هر کیلووات ساعت برق حدود دو تا سه لیتر آب مصرف میکنند.
او افزود در نیروگاههای دارای برج خنککن خشک، مصرف آب به حدود دو دهم لیتر برای هر کیلووات ساعت میرسد و در برخی نیروگاههای سیکل ترکیبی جدید حتی کمتر از این مقدار است.
فرحناکیان دو راه اصلی برای کاهش مصرف آب نیروگاههای قدیمی مطرح کرد؛ نخست، تغییر سیستم خنککن و تبدیل برجهای تر به خشک و دوم، استفاده از پساب شهری به جای آب خام.
او برآورد کرد تبدیل سیستم خنککن نیروگاههای دارای برج تر به سامانههای کممصرف، بیش از یکونیم میلیارد دلار سرمایه نیاز دارد. به گفته فرحناکیان، استفاده از پساب شهرهای اطراف هزینه کمتری دارد و اجرای آن در نیروگاههای پرمصرف حدود نیم میلیارد دلار هزینه خواهد داشت.
آب یک کیلو هندوانه و برق یک ماه یک خانوار
فرحناکیان برای مقایسه مصرف آب در بخشهای مختلف، به نمونهای از نیروگاه اصفهان اشاره کرد و گفت این نیروگاه در سالهای گذشته به دلیل کمبود آب، در برخی دورهها ناچار به کاهش ظرفیت تولید شده است.
او گفت اگر متوسط مصرف آب برای تولید یک کیلوگرم هندوانه را حدود ۵۰۰ لیتر در نظر بگیریم، همین مقدار آب در یک نیروگاه قدیمی که برای تولید هر کیلووات ساعت برق حدود دو لیتر آب مصرف میکند، میتواند نزدیک به ۲۵۰ کیلووات ساعت برق تولید کند؛ رقمی که به گفته او تقریباً معادل مصرف ماهانه یک خانوار با مصرف متعارف است.
فرحناکیان تأکید کرد این مقایسه به معنای حذف یک محصول از الگوی کشت نیست، بلکه نشان میدهد در شرایط کمبود آب، تخصیص منابع نباید صرفاً بر اساس سابقه مصرف یا اندازه یک بخش انجام شود. به گفته او، باید بررسی کرد که یک مترمکعب آب در هر بخش چه میزان محصول و چه میزان ارزش اقتصادی ایجاد میکند.
او درباره سرمایهگذاری برای کاهش مصرف آب نیز گفت اگر کاهش حدود ۸۵ میلیون مترمکعب مصرف آب نیروگاهها به بیش از یکونیم میلیارد دلار سرمایه نیاز داشته باشد، باید بررسی کرد که همین سرمایهگذاری در اصلاح روشهای آبیاری یا تغییر الگوی کشت چه میزان صرفهجویی ایجاد میکند.
بیشتر آب محصولات پروتئینی در تولید خوراک مصرف میشود
علیاکبر باغستانی در ادامه بحث را به تولید محصولات پروتئینی رساند و گفت بخش قابل توجهی از آبی که برای تولید گوشت، مرغ و تخممرغ مصرف میشود، در مرحله تولید خوراک دام و طیور به مصرف میرسد.
باغستانی با استناد به یک مطالعه گفت حدود ۷۲ تا ۸۳ درصد آب مصرفشده در زنجیره تولید محصولات دام و طیور مربوط به تولید خوراک است و سهم آبخوری، شستوشو و سایر مصارف مستقیم کمتر است.
به گفته او، بنابراین بررسی مصرف آب گوشت و مرغ بدون در نظر گرفتن نهادههایی مانند ذرت، جو و سویا تصویر کاملی از میزان آب مصرفشده ارائه نمیدهد.
باغستانی گفت امکان جایگزینی این نهادهها نیز نامحدود نیست، چراکه جیره غذایی دام و طیور یک مسئله فنی است و نمیتوان صرفاً به دلیل آببر بودن یا گران بودن یک نهاده، آن را از جیره حذف کرد.
تولید مرغ بیشتر شد، تولید ذرت کاهش یافت
باغستانی در ادامه به تغییرات تولید محصولات پروتئینی طی ۱۴ سال گذشته اشاره کرد و گفت تولید گوشت قرمز از حدود ۷۵۰ هزار تن در سال ۱۳۹۰ به حدود ۹۳۵ هزار تن رسیده است. تولید گوشت مرغ نیز از حدود ۱.۷ تا ۱.۸ میلیون تن در ابتدای دهه ۱۳۹۰ به حدود سه میلیون تن افزایش یافته است.
او گفت تولید تخممرغ نیز در همین مدت تقریباً دو برابر شده و از حدود ۷۰۰ هزار تن به حدود ۱.۴ میلیون تن رسیده است. تولید شیر نیز از حدود ۷.۳ میلیون تن به حدود ۱۳ میلیون تن افزایش یافته است.
در مقابل، به گفته باغستانی، تولید ذرت دانهای از حدود ۱.۹ میلیون تن به حدود ۳۱۷ هزار تن کاهش پیدا کرده است.
باغستانی این کاهش را ناشی از محدودیتهای اقلیمی و مصرف بالای آب ذرت دانست و گفت ظرفیت زیستی کشور اجازه نمیدهد تولید داخلی ذرت دانهای پاسخگوی نیاز فعلی باشد.
او نیاز کشور به ذرت را حدود ۱۲ تا ۱۲.۵ میلیون تن اعلام کرد و گفت بخش عمده این نیاز از طریق واردات تأمین میشود.
باغستانی درباره جو گفت تولید داخلی این محصول طی سالهای گذشته تقریباً در محدوده ۲.۴ تا ۲.۵ میلیون تن باقی مانده و در کنار آن سالانه حدود ۳.۵ تا ۳.۷ میلیون تن جو وارد کشور میشود.
او میزان تولید داخلی کنجاله سویا را حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار تن اعلام کرد، در حالی که نیاز کشور به این نهاده حدود شش میلیون تن است.
به گفته باغستانی، حدود ۹۳ درصد ذرت مورد نیاز کشور از واردات تأمین میشود. این وابستگی برای کنجاله سویا حدود ۹۲ درصد و برای جو نزدیک به ۴۶ درصد است.
او گفت سهم تولید داخلی از عرضه سه نهاده اصلی، یعنی ذرت، جو و کنجاله سویا، از حدود ۳۸ درصد در گذشته به حدود ۱۹ درصد رسیده است.
باغستانی افزود مجموع تولید داخلی این نهادهها طی سالهای مورد بررسی حدود ۱۰ درصد کاهش یافته، در حالی که عرضه آنها با اتکا به واردات حدود ۷۶ درصد افزایش پیدا کرده است.
افزایش تولید با کاهش ردپای آب هر کیلو محصول
باغستانی در بخش دیگری از صحبتهایش گفت مجموع تولید گوشت قرمز، مرغ، تخممرغ و شیر از حدود ۱۱.۲ میلیون تن به حدود ۱۵.۵ میلیون تن افزایش یافته است. همزمان، ردپای آب این محصولات نیز از حدود ۲۹.۷ میلیارد مترمکعب به حدود ۴۳ میلیارد مترمکعب رسیده است.
با این حال، او گفت افزایش تولید سریعتر از افزایش ردپای آب بوده و متوسط ردپای آب برای تولید هر کیلوگرم از این محصولات از حدود ۲.۶ مترمکعب به حدود ۲.۴ مترمکعب کاهش یافته است؛ یعنی حدود هشت درصد کاهش در مصرف آب به ازای هر واحد محصول.
باغستانی افزایش سهم گوشت مرغ در سبد تولید را یکی از دلایل این تغییر دانست و گفت دوره تولید مرغ کوتاهتر است و ردپای آب و انتشار گازهای گلخانهای آن در مقایسه با برخی محصولات دامی کمتر است.
او در عین حال گفت همین تولید مرغ وابستگی بیشتری به نهادههای وارداتی مانند ذرت و کنجاله سویا ایجاد کرده است.
باغستانی تأکید کرد سیاست کاهش مصرف آب در کشاورزی نباید به این معنا باشد که سهم آب کشاورز کاهش پیدا کند و از او خواسته شود با آب کمتر همان میزان محصول را تولید کند. به گفته او، کاهش مصرف آب باید نتیجه افزایش بهرهوری باشد.
او گفت حدود چهارونیم میلیون بهرهبردار در بخش کشاورزی فعالیت میکنند و معیشت میلیونها نفر به این بخش وابسته است. از سوی دیگر، امنیت غذایی جمعیتی بیش از ۹۰ میلیون نفر را نمیتوان تنها به واردات وابسته کرد.
باغستانی درباره گوشت قرمز گفت واردات حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار تن گوشت بیشتر میتواند بخشی از فاصله میان عرضه و میزان توصیهشده مصرف را جبران کند، اما بازار جهانی همیشه امکان تأمین چنین حجمی برای ایران را فراهم نمیکند و کشور برای واردات باید از بازارهای مختلف استفاده کند.
جایگزینی نهادههای وارداتی
باغستانی در پایان به راهکارهای کاهش وابستگی به نهادههای وارداتی اشاره کرد و گفت اصلاح نژاد، بهبود ضریب تبدیل خوراک، استفاده از علوفههای کمآببر و توسعه جیرهنویسی تخصصی میتواند بخشی از این وابستگی را کاهش دهد.
او استفاده از محصولاتی مانند ارزن، سورگوم و تریتیکاله را نیز در مناطقی که امکان کشت آنها وجود دارد، یکی از گزینهها دانست.
باغستانی همچنین گفت منابع پروتئینی جدید مانند جلبک و حشرات میتوانند بخشی از خوراک دام و طیور را تأمین کنند. به گفته او، ضایعات و بقایای کشاورزی نیز ظرفیت دیگری است که هنوز بهطور کامل وارد زنجیره خوراک نشده است.
او گفت بخشی از محصولات درجه پایین یا بقایای کشاورزی میتواند پس از فرآوری و با جیرهنویسی مناسب، جایگزین بخشی از نهادههای وارداتی شود.
باغستانی کشت فراسرزمینی را نیز یکی دیگر از گزینههای مطرح برای تولید محصولاتی دانست که امکان تولید آنها با منابع آبی داخل کشور محدود است.
به گفته او، ایران سالانه حدود ۱۷ میلیارد دلار برای واردات محصولات و نهادههای کشاورزی هزینه میکند و به همین دلیل تغییر الگوی تولید و مصرف آب، علاوه بر مسئله کشاورزی، با ارز، تجارت خارجی و امنیت غذایی کشور نیز ارتباط مستقیم دارد.
