بر خلاف تصور عمومی «مارگزیدگی» تصادفی رخ نمیدهد!
یافتههای پژوهشی جامع نشان میدهد مارگزیدگی حادثهای تصادفی نیست، بلکه الگویی قانونمند، مرتبط با فقر و فعالیتهای کشاورزی در ساعتهای معین روز دارد.
فرارو- در حالی که سالانه دهها هزار انسان در سراسر جهان بر اثر نیش مارهای سمی جان خود را از دست میدهند، پژوهشگران بینالمللی با بررسی هزاران پرونده پزشکی تاکید میکنند مقابله با این بحران بهداشتی، پیش از پادزهر، نیازمند آموزش همگانی و بهبود شرایط معیشتی است.
به گزارش فرارو به نقل از ارس، هر روز صبح میلیونها کشاورز و کارگر فصلی در کشورهای در حال توسعه با پای برهنه یا دمپاییهای ساده وارد مزارع برنج، بوتهزارهای چای و باغهای کشاورزی میشوند. استتار بینقص مارهای خفته در میان شاخ و برگ گیاهان، دیدن آنها را تا لحظه وقوع حادثه برای این افراد ناممکن میسازد. اکنون تیمی از محققان بینالمللی با تحلیل دادههای آماری ثبتشده طی چهار دهه گذشته دریافتهاند که مارگزیدگی به هیچوجه رویدادی پراکنده، پیشبینیناپذیر و اتفاقی نیست.
این رخدادهای مرگبار بر اساس الگویی کاملاً معین در ساعات مشخصی از روز، پیرامون مشاغل زراعی و روی پاهای بدون محافظ انسانها متمرکز شدهاند. پژوهشگران در این پروژه دادههای برگرفته از ۱۴۲ مطالعه منتشرشده میان سالهای ۱۹۸۷ تا ۲۰۲۵ را تجمیع کردند که دربرگیرنده پرونده بیش از ۲۱۴ هزار مورد ثبتشده مارگزیدگی در قارههای آسیا، آفریقا، قاره آمریکا، استرالیا و اروپا است.
اگرچه این تحلیل مقایسهای مستقیم میان افراد گزیدهشده و سایرین انجام نداده و نمیتواند میزان افزایش خطر ناشی از هر عادت خاص را دقیقاً مشخص کند، اما پرده از الگوهای توزیع بسیار شفافی برمیدارد.
دکتر جادیپ سی. منون، پژوهشگر مؤسسه علوم پزشکی آمریتا در شهر کوچی هند و یکی از نویسندگان این مقاله، وضعیت قربانیان را مصداقی آشکار از «قانون مراقبت معکوس» میداند. به باور او، افرادی که به دلیل شرایط جغرافیایی زندگی و نوع اشتغال خود بیش از همه در معرض خطر رویارویی با مارها قرار دارند، دقیقاً همان اقشاری هستند که در بیشترین فاصله فیزیکی و امکاناتی از مراکز درمانی تخصصی روزگار میگذرانند.
منون تصریح میکند این شکاف عمیق را نمیتوان صرفاً با تولید و توزیع سرمهای پادزهر پر کرد، چرا که پادزهر در آخرین نقطه این زنجیره آسیب قرار گرفته است.
ردپای پررنگ زمینهای کشاورزی و ساعات بعدازظهر
بررسیها نشان داد ۵۹.۱ درصد از گزیدگیها در حین کار در مزارع کشاورزی رخ داده است. این فعالیتها طیف وسیعی از امور زراعی از قبیل شخم زدن، علفچینی، برداشت محصول و آبیاری را شامل میشود و کار در مزارع تجاری چای، قهوه، نخل روغنی و لاستیک طبیعی را نیز در بر میگیرد.
افزون بر این، ۹.۱ درصد دیگر از موارد در جریان سایر کارهای بدنی نظیر ساختوساز، الواربُری در جنگلها، فعالیت در کارخانههای چوببری و کورههای آجرپزی به وقوع پیوسته و ۸.۴ درصد نیز هنگام پیادهروی معمول گزارش شده است. تلاش برای زندهگیری، کشتن یا جابهجایی مارها سهمی ۳.۶ درصدی داشت و تنها ۲.۴ درصد حوادث در زمان استراحت یا خواب رخ داده بود.
از سوی دیگر، بررسی محل اصابت نیش در بدن بر روی بیش از ۸۵ هزار مصدوم نشان داد که ۷۹ درصد کل گزشها در اندامهای تحتانی و زیر زانو ثبت شده است. این آمار نشان میدهد پاها نخستین و آسیبپذیرترین خط تماس با خزندگان هستند.
یافتههای مربوط به زمان وقوع نیز باورهای رایج درباره حملات مارهای سمی در دل شب را به چالش میکشد. بر اساس نزدیک به ۱۶ هزار پرونده دارای زمان ثبتشده، ۳۹ درصد از حوادث در بازه زمانی ظهر تا ۶ عصر رخ داده و ۲۹ درصد نیز میان ۶ غروب تا نیمهشب ثبت شده است.د ر حالی که سهم نیمه شب تا سپیدهدم تنها ۱۲ درصد بود. این ساعات دقیقاً منطبق بر زمان اوج کار روزانه و ترددهای روستایی است.
در کنار زمان شبانه روز، تغییرات اقلیمی و فصلها نیز تعیینکنندهاند؛ فصل بارانهای موسمی و ماههای پس از آن به علت طغیان آبراهها و فرار مارها از لانهها، بیشترین شمار قربانیان را به همراه دارد.
بحران گونهشناسی و محدودیتهای درمان
در میان پروندههایی که گونه مار در آنها شناسایی شده بود، افعیها با اختصاص ۸۵.۱۲ درصد حوادث، مرگبارترین گروه به شمار میروند، در حالی که کبراها ۲.۸۴ درصد و کریتها ۱.۹ درصد را تشکیل میدهند. توزیع گونهها وابستگی شدیدی به بومشناسی هر کشور دارد؛ افعی راسل در ۵۱.۳ درصد پروندههای هند، مارهای قهوهای در ۴۳.۱ درصد موارد استرالیا و گونههای «بوتروپس» در ۹۰.۴ درصد حوادث برزیل نقش داشتهاند.
چالش درمانی بزرگ در این میان، اختصاصی بودن پادزهرها است. سرم ضدماری که برای گونهای خاص ساخته شده، در برابر گونههای دیگر کارایی ناچیزی دارد. برای نمونه، داروی استاندارد هندوستان بر اساس چهار مار خطرناک این کشور موسوم به «چهار بزرگ» فرآوری میشود، در حالی که افعی پوزهبرآمده جزو این چهار مار نیست؛ ماری که عامل ۷.۵ درصد گزیدگیهای هند و یکسوم آسیبهای ثبتشده در سریلانکا است. کارشناسان تأکید دارند پروتکلهای درمانی باید به فراتر از این گونههای کلاسیک تعمیم یابند.
بر پایه آمارهای سازمان جهانی بهداشت، سالانه ۵.۴ میلیون مارگزیدگی در جهان رخ میدهد که به مرگ ۸۱ تا ۱۳۸ هزار نفر میانجامد و کشور هند با ۵۸ هزار قربانی در سال، تقریباً نیمی از این تلفات سنگین را به دوش میکشد. ساختار سنتی سکونتگاههای روستایی با کفهای گلی، سقفهای پوشالی و روزنههای تهویه بدون حفاظ، بستر نفوذ مارها به اتاقهای خواب را فراهم میسازد. در این میان، هزینههای سرسامآور درمانی موجب میشود بسیاری از خانوادههای تهیدست به جای مراجعه به بیمارستان به درمانگران بومی و دعانویسان پناه ببرند؛ تصمیمی اشتباه که سبب اتلاف وقت طلایی درمان و تشدید فقر آنان میگردد.
دکتر منون اولویت نخست نجات جان آسیبدیدگان را در آموزش و توانمندسازی جوامع محلی میداند. آگاهسازی دانشآموزان در مدارس، برگزاری دورههای ویژه برای کارگران مزارع، توزیع وسایل ارزانقیمت مانند چکمههای محافظتی، چراغقوه برای تردد شبانه، استفاده از پشهبندهای ایمن و اصلاح باورهای نادرست کمکهای اولیه، از مؤثرترین ابزارها برای کاهش پایدار آمار مرگومیر ناشی از مارگزیدگی در جهان هستند.
