پیمان دفاعی مکه؛
زمینه ها، اهداف و پیامد های پیمان سه جانبه نظامی بین ریاض، اسلام آباد و آنکارا
(پیمان مکه) واکنشی به شکاف اعتماد با آمریکا و تلاشی برای خوداتکایی منطقه ای است. اگر چه فعلا در سطح اعلامیه باقی مانده، اما نوید بخش دوران چند قطبی در خاورمیانه است.
1. اصل پیمان و محور های پیمان چیست؟
سه نفر از رهبران کشور های همسایه ایران ، محمد بن سلمان (ولیعهد عربستان) ، رجب طیب اردوغان ( رئیس جمهور ترکیه) و شهباز شریف (نخست وزیر پاکستان) ، پیمان مشترک مکه را امضا کردند. جمله کلیدی این پیمان (هرگونه حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به همه آنها تلقی خواهد شد). این پیمان چندان سفت و مستحکم به نظر نمیرسد چرا که هر یک از آنها با انگیزههای متفاوتی به آن پیوستهاند. این پیمان گامی فراتر از توافق دو جانبه پیشین بین عربستان و پاکستان است و بسیاری آن را (نسخه اسلامی ناتو) یا (ناتوی خاورمیانه) می نامند.
2.چه عواملی باعث شکل گیری پیمان و امضای این پیمان منجر شد؟
*شوک جنگ ایران بین اسرائیل و آمریکا:حملات گسترده به ایران و واکنش نظامی ایران به پایگاه های آمریکا در منطقه ، به ویژه در خاک عربستان ، نشان داد که (چتر امنیتی آمریکا دیگر قابل اعتماد نیست).
*اعتماد نداشتن به واشنگتن:کشور های منطقه به این باور رسیدند که آمریکا در بحران ها ، اولویت خود را با منافع خودشان هماهنگ نمی کند. این باعث شد ریاض (عربستان) به فکر ائتلافی مستقل از غرب بیفتد.
*زمینه سازی در گذشته:پیمان دفاعی عربستان و پاکستان ، زمینه را برای گسترش این همکاری به ترکیه فراهم کرد.
3.انگیزه هر سه کشور بر چه پایه ای است؟
*عربستان(پول و نفوذ انرژی ): به دنبال تامین امنیت در برابر ایران و کاهش وابستگی به آمریکا .
*پاکستان(بازوی هسته ای و نیروی زمینی قدرتمند): با داشتن انبار سلاح های هسته ای و جنگ های چیرکی که تجربه کرده اند ، نقش بازدارنده اصلی را ایفا می کند.
*ترکیه(فناوری نظامی و دومین ارتش ناتو):توان تولید پهپاد ، جنگ افزار های پیشرفته و نفوذ در خاورمیانه را به ائتلاف می آورد.
در واقع این پیمانی که سه کشور همسایه ایران تشکیل دادند همان (مثلث طلایی ) مانند:ثروت ، سلاح های هسته ای و تکنولوژی نظامی را شکل می دهد.
4.واکنش ها و پیامد های منطقه در قبال این پیمان چیست؟
*در مقابل ایران: تهران این همبستگی را (تهدیدآمیز) خوانده و معتقد است که امنیت عربستان با چنین همبستگی تامین نمیشود. این توافق توان ایران برای اعمال نفوذ از طریق نیرو های نیابتی را محدود می کند.
*در مقابل هند: رسانه های هند نام این پیمان را (ناتوی اسلامی) یاد کرده اند و نگران تقویت نظامی پاکستان با بودجه سعودی و فناوری ترکیه هستند.
*در برابر غرب و آمریکا: این همبستگی یک پیام روشنی دارد که متحدان سنتی آمریکا دنبال به وجود آوردن امنیت بدون واشنگتن هستند. البته ترکیه تاکید می کند که این توافق با اصل 5 ناتو هیچ مطاقبتی ندارد این به دلیلی است که تنش را در غرب مدیریت کند.
5.چالش ها و آینده نامشخص (پیمان مکه)
* احتمال گسترش: وزیر خارجه ترکیه(هاکان فیدان) گفته بود که این پیمان (کاملا تدافعی) است و برای کشور های جدید که میخواهند عضو این پیمان شوند مانند:مصر باز خواهد بود و امکان پذیر است.
* این پیمان بیشتر یک بیانیه سیاسی _ راهبردی است تا یک ائتلاف نظامی عملیاتی اما نشان دهنده تغییر بزرگ در نظم امنیتی خاورمیانه است.
*مهم ترین نقطه ضعف این دوستی بین سه کشو این است که در عمل ، وقتی بحرانی پیش آید آیا این سه کشور واقعا به طور هماهنگ واکنش نشان می دهند؟ این یک سوال بزرگی است که هنوز سازوکار اجرایی مشخصی تعریف نشده است.
نتیجه گیری
(پیمان مکه) واکنشی به شکاف اعتماد با آمریکا و تلاشی برای خوداتکایی منطقه ای است. اگر چه فعلا در سطح اعلامیه باقی مانده، اما نوید بخش دوران چند قطبی در خاورمیانه است: دورانی که دیگر یک ابر قدرت مانند آمریکا به تنهایی ضامن امنیت کشور ها نیست. اینکه این پیمان به یک ائتلاف واقعی تبدیل شود، به توانایی سه کشور (ترکیه ، عربستان ، پاکستان) در هماهنگی عملیاتی و عبور از رقابت های سنتی شان بستگی دارد.
