به بهانه سالمرگ اكبر رادي
محمود دولت آبادی در شرق نوشت:
اكبر رادي را از ديرباز ميشناختم، اما عميقا بگويم متاسفانه در ساليان فترت، بيش از دو، سه نوبت او را نتوانستم ببينم. انزواي خانگي او را هم بيش از پيش كنارهگير و خانهگزين كرده بود.
در چنين شرايطي آدميان از يكديگر جدا ميافتند و روحيه قديمي ما ايرانيان، يعني درونگرايي بر اشخاص چيره ميشود و بهتدريج تبديل ميشود به عادت، آن هم نه عادت ثانوي؛ بلكه عادتي كه سراپاي روز و شب و ماه و سال آدميان را فراميگيرد. در چنين حالتي بهراستي نميدانم ديگران چه ميكنند و با ذهن و ذهنيتهاي خود چگونه كنار ميآيند؛ اما من با ديگري - ديگران در ذهنم زندگي ميكنم. مثلا در يكي، دو هفته اخير، پيش از بدرود حيات رادي بارها شماره تلفن او را نگريستم و هر بار خودداري كردم از اينكه دست ببرم طرف گوشي تلفن. شايد از نگراني نسبت به احوال او كه ميدانستم بيمار است.
قصد كرده بودم بروم ديدنش؛ اما در عين حال نميخواستم آن انسان خوب و نازنين را افتاده در بستر ببينم، نميخواستم كمرمقشده آن نگاه تيز و روشن هميشگيِ رادي را تماشا كنم. مثل اينكه خجالت بكشم. نه؛ افتاده هيچ انساني را دوست نميدارم، حتي اگر در زُمره دوستانِ من نبوده باشد. ديگر اينكه نميخواستم تصويري كه از اكبر رادي در ذهن خود دارم مخدوش بشود. هميشه او را مرتب و منظم و شُسته-رُفته ديدهام، ديده بودهام. تميز و مرتب، با نگاه درخشان و آن لبخند دوستي.
چه هنگامي كه منزلش ميرفتم در كودكيِ آريا، چه در ساليان فترت. همواره دوست بود و در همهحال احترامبرانگيز. اين نيروي برانگيختن حس احترام در ديگري، سرشتي انساني بود كه اكبر رادي ميناميديمش. و فقط اين نبود. رادي از توفيق هنر و ادبيات خرسند ميشد و از برداشت هيچ گام خيري دريغ نميكرد. خوب به ياد ميآورم كه اكبر رادي كتابي از مرا به ناشري كه نام نميبرم معرفي كرد براي چاپ و به چاپ و نشر آن توصيه كرد. در آن روزگار، من بازيگر تئاتر بودم و آن پيشه خود امكاني پديد آورده بود تا بتوانم بيشتر نزد رادي بروم.
اتاقي كوچك، ميز تحريري ظريف و متناسب و صندليِ كنار ميز كه من مينشستم و خواهش ميكردم كه همانجا، پشت ميز كارش بنشيند و مينشست با لبخندي پر از شوق و برقِ زيباي آن چشمها؛ و پيشانياش كه برق ميزد. چه سرشار ميشدم از آن همه صداقت و روشنايي. در فاصله چاي به ديوار پشتسرش مينگريستم كه دو قاب عكس انگار جزء ديوار شده بود.
يكي عكسِ تِنِسي ويليامز و ديگري عكس آنتوان چخوف. ديگر به ياد نميآورم آيا عكسي از ايبسن يا ديگراني هم به ديوار پشت صندلياي كه من بر آن مينشستم، بود يا نبود؟! آخر زمان زيادي گذشته است.
بيش از يك قرنِ قمري! و همان ايام بود كه بنا بود يكي از صميمانهترين نقشها در زندگي هنرپيشگيام را اجرا كنم در سه نمايشنامه پيوسته، اثر اكبر رادي. آن نمايشها كه به كارگردانيِ عباس جوانمرد و در گروه هنر ملي كار شد، يكي از بهترين آثاري به نظرم ميآيد كه رادي نوشته بود با موضوعي بسيار ساده و در عين حال تعميمپذير از زندگي خانوادهاي كه در مرز حايل بين شهر - روستاهاي جنگلي شمال ايران رخ ميداد. در آن نمايش بسيار راحت و دلسپار بودم و چون بسيار دوست ميداشتمش چندي بعد - شايد يكي، دو سال بعد كه چاپ و منتشر شد- نقدي هم بر آن نوشتم.
همچنين نقد ديگري نوشتم بر نمايشنامهاي ديگر از او با عنوانِ «غريبه در نارنجستان» و آن نمايش در معناي فقدانِ تفاهم ميان يك تن روشنگر با انبوه مردمان نوشته شده بود كه منجر ميشد به شكست روشنگري در تقابل با انبوه مردمان روستايي. در واپسين سالها، يك بار اكبر رادي مهربان به من تلفن زد كه ضمن آن جملهاي برايم خواند كه در نظر دارد تقديمنامچه مجمومه نمايشهايش كند، و من از خجالت داشتم آب ميشدم- چراكه سالياني بود كه از او خبر نداشتم و نميدانم چهها گفتم در قدرشناسي و تعارفهاي معمولِ خودمان در آن دستپاچگي!
هرچه بود كه گويا خود را محروم كردم از چنان افتخاري كه بنا بود رادي به من هديه كند. سالي پيش جواني پويا از اهل آذربايجان آمد كه درباره اكبر رادي دارد يك فيلم ميسازد و من با رغبت و احترام لازم درباره رادي صحبت كردم. گويا هم از او شنيدم كه اكبر رادي، در ساليان فترت، 12سالي ميرفته است تدريس كارمزد به حومه جنوبغربي تهران. تعجب نكردم! هيچ تعجب نكردم از آن كه ركن نمايشنامهنويسي نوين در كشورِ ما به جهت رفع نيازمنديهاي روزمره خود، بكوبد برود حومه تهران و در يك دبيرستان دورافتاده درس تاريخ و جغرافيا (مثلا) بدهد!
بلي... گفتم رادي يك ركن مهم در نمايشنامهنويسي نوين ايران است، و چون جاي بحث در چند و چون چنين سخني نيست و نيازي هم وجود ندارد، فشرده ميگويم كه رادي توفيق يافت به نمايشنامهنويسي در ايران، بافت دراماتيك ببخشد. معنايش اين است كه اكبر رادي تمام عمر خود را صرف اين مهم كرد كه نمايشنامهنويسي در ايران را به هنجارهاي لازم صحنه- چنانكه در نمايشنامهنويسي از ايبسن تا آرتور ميلر ميشناسيم- ارتقا ببخشد، و اين نوين بودن اكبر رادي و آثار اوست كه انتظار ميرود هنر- دانشجويان نمايش و هنر دراماتيك به تحليل و ارزيابي و بازشناسي آثار اكبر رادي بپردازند با همان واقعبيني و همچنان قدرشناسي كه اكبر رادي بود.
در مسير همين قدرشناسيها بود كه آخرين بار او را ديدم به همراه بانو رادي كه آمده بودند به مجلس بزرگداشت شاهين سركيسيان در باشگاه ارامنه تهران. شاهين سركيسيان كه آموزگار تئاتر نوين ايران، يا دقيقتر بگويم يكي از نخستين آموزگارانِ تئاتر نوين ايران به شمار ميرود، ربطي رمزآميز با اكبر رادي نمايشنامهنويس داشت؛ و آن آرزوي پيگير سركيسيان بود براي اجراي نمايشنامه «روزنه آبي» از نخستين آثار اكبر رادي، در مسير همهي عمرِ آن آموزگار تئاتر! آرزويي كه هرگز تجسم واقعي نيافت.
به اين معنا كه سركيسيان در هيچ مقطعي موفق به اجراي آن نشد، حتي وقتي كه هنرجويانش در عرصه هنر تئاتر نه فقط جايي شايسته داشتند، بلكه در مديريت تئاتر نيز صاحب اراده و داراي قلمرو بودند. شنيدم آن دانشجويانِ مشتاقِ رسيدن به منزل سركيسيان فراي آموختن، چون «روزنه آبي» از طرف شاهين سركيسيان به ايشان ارايه شد، پاسخ دادند «شاهين نميتواند!» و اين عقدهاي در دل آن مرد نازكدل شد كه هرگز هضم نتوانست كرد؛ و در آن شب كه آوردم، اكبر رادي آمده بود به مجلس يادمانِ شاهين سركيسيان تا قدرشناسي خود را بيان دارد نسبت به انساني كه عمر خود را گذاشته بود تا به جوانانِ ايرانِ بعد از شهريور بيست، تئاتر نوين را بياموزاند و چنان كه شنيدم وقتي او را فوتشده يافتند در اتاق زندگياش، كتابي كوچك- آخرين نمايشنامهاي در زبان فرانسه كه به دستش رسيده بود- روي سينهاش قرار داشت؛ هم شنيدم كه هنگام تدفين شاهين، آربي آوانسيان، كارگردان تئاتر و سينما، كتاب روزنه آبي را روي سينه شاهين قرار ميدهد تا كه همراه او باشد تا به قيامت.
اكنون اكبر رادي برخاست به دعوت برگزاركنندگان و رفت روي صحنه تا از سركيسيان تقدير كند و چنان كرد با جملات شمرده، دقيق و سنجيده؛ چنان كه سخن گفتنِ هميشه او بود.
مثل لباس پوشيدنش و مثل راه رفتنش؛ مثل نوشتنش- دستخطش، به اندازه، دقيق و محترمانه- و بديهي است با لحني آميخته به تأسف. كوتاه سخن گفت و از پشت تريبون كنار آمد، به تشويق باشندگان تكريم كرد و آمد، از عمق چپ صحنه آمد، مسير اريب تا بيايد سر جايش بنشيند. ما، در نيمه راست سالن نشسته بوديم. وقتي رسيد لب صحنه، به احترام او از جا برخاستم و دستهايم را بردم طرفش، او دست در دستهايم گذاشت و از صحنه فرود آمد و من همچنان ايستاده ماندم به احترام تا او بنشيند. همين را ميخواستم براي شما بيان كنم. اكبر رادي نويسنده- انساني احترامبرانگيز بود، من او را اينگونه در حافظه دارم!