یلدا؛ زادروز ایزد مهر
فرارو- چهار هزار سال است که آخرین شب پاییز، همان زمانی که موقع شمارش جوجههاست، شبی گرامی داشته میشود که بلندترین شب سال است. شبی که ایرانیان قدیم باور داشتند پس از آن خورشید از نو زاده میشود. یلدا در افسانهها و اسطورههای ایرانی داستان تولد دوباره زندگی است که هر سال در اولین روز زمستان تکرار میشود.
به گزارش سرویس اجتماعی فرارو؛ مردم ایران از زمانهای دیرباز ایرانیان باستان، در شبی که «چله» مینامیدند تا صبح به انتظار زایش دوباره خورشید بیدار مینشستند و آداب و آیینی خاص بر این بیدارنشینی دور هم داشتند.
در دوران کهن مردم، با طبیعت و تضادهای آن مأنوس بوند و گردونه زندگیشان بر چرخه طبیعت استوار بود. از این رو گردش خورشید و تغییر فصلها، بلندی و کوتاهی شب و روز و حرکت ستارگان، مبنای فعالیتهایشان بود.
مردمی که اعتقاد داشتند روز، هنگام کار و بالندگی است، با فرارسیدن شب، آتش میافروختند تا بدیها پدیدار نگردد. آنها در شبهای دراز زمستان، گِرد هم جمع میشدند و آتش میافروختند تا روشنایی را افزون سازند. هنگامیکه درازترین شب سال فرا میرسید، به انگیزهی اینکه از فردا روشنایی بیشتر و روزها درازتر خواهد شد، گردهم آمده و شادی میکردند.
شب یلدا همچون جشنهای تیرگان، مهرگان، جشن سده و نوروز نزد ایرانیان از اهمیت ویژهای برخوردار است و آیین این شب در مناطق مختلف به شیوهای خاص و سنتی اجرا میشود. برای شب چله، چون دیگر مراسم و جشنهایی ایرانی، سفرهای خاص میگسترانند و در آن انواع خوراکیهای مخصوص میچینند.
جشن یلدا در ایران امروز همچنان با میهمانی و شبنشینی اعضای خانواده و اقوام همراه است و رسم بر این است که این شب آیین این شب در خانه بزرگان فامیل برگزار گردد.
بازخوانی شاهنامه و تفألی به حافظ
داستان گویی، شعرخوانی و شاهنامهنامه خوانی و تأفل بزرگترها به دیوان لسانالغیب شیرازی، از سنن ارزشمند ایرانیان بوده است که نشان از فرهنگ و ادبدوستی مردم این سرزمین دارد.
در روزگار حال خانوادهها در این شب گرد هم میآیند و به داستانهای کهن بزرگترها گوش میسپارند.
میوه و آجیل
هندوانه و انار، از مهمترین میوههایی هستند که سفره شبنشینی یلدا را مزین میکنند. میوههایی که سرخی آنها یادآور سرخی خورشیدی است که فردا طلوعی دوباره خواهد کرد.
آجیل هفت مغز نیز، جزء تنقلات خاص این شب است. تنقلاتی که هر کدام نشانه برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند. علاوه بر اینها، خوردن شیرینی و میوههای دیگر نیز بین مردم رواج دارد.
شهرهای مختلف، رسمهای متفاوت
در شمال و آذربایجان رسم بر این است که در این شب طبقهایی تزیین شده به خانهٔ تازهعروس یا نامزد خانواده بفرستند، مردم آذربایجان در سینی خود هندوانهها را تزئین کرده و شالهای قرمزی را اطرافش میگذارند، درحالی که مردم شمال یک ماهی بزرگ را تزئین کرده و به خانهٔ عروس میبرند.
در سفره مردم شیراز انواع مرکبات و هندوانه برای سرد مزاجها و خرما و رنگینک برای گرم مزاجها موجود است. مردم این شهر به واسطه انس بیشتری که به حافظ دارند، حافظخوانی را جزء رسوم جداناشدنی خود میدانند. همانطور که خراسانیها برای شاهنامهخوانی در این شب اصالت بیشتری قائل هستند.
یکی از آیینهای ویژه استان خراسان جنوبی، برگزاری مراسم «کف زدن» است. در این مراسم از ریشه گیاهی به نام چوبک نوعی خوراکی به شکل کف تهیه میکنند. آنگاه جوانان کفها را به هم پرتاب کرده و با مالیدن کف به سر و صورت یکدیگر شادی و نشاط را به جمع مهمانان میافزایند.
در اردبیل رسم است که مردم، چله بزرگ را قسم میدهند که زیاد سخت نگیرد و معمولاً گندم برشته و هندوانه و سبزه و مغز گردو و نخودچی و کشمش میخورند.
مردم کرمان تا سحر انتظار میکشند تا از قارون افسانهای استقبال کنند. این قارون در لباس هیزمشکن برای خانوادههای فقیر تکههای چوب میآورد که به طلا تبدیل شده و برای آن خانواده، ثروت و برکت به همراه خواهد داشت.
زنان و دختران روستایی استان مرکزی، در سینی های قدیمی مسی، درفضای دوده گرفته آشپزخانههای قدیمی، انواع میوه و تنقلات به ویژه هندوانه، انگور، تخمه و نخودچی کشمش و خرما را مهیا می کردند و برای گذران ساعات خوش در کنار فامیل لحظهشماری می کردند.
مردم استان قزوین نیز این آیین کهن را با رفتن به خانه بزرگترها می گذرانند؛ به عقیده آنها، آوردن میوههای مختلف خشک و تر و میوههای سرخ خام که به «شب چره» معروف است، همراه با خوراکیهای دیگر شگون داشته و زمستان پر برکتی را نوید میدهد.
دیگر آداب مرسوم و دیدنی در شب یلدا در لرستان نوعی فال است، نه با مفاهیم و اعتقادات خرافی رایج در دیگر فالها، که از آن به عنوان «چل سرو» (چهل سرود) یاد میشود.
بخشی وسیعی از آداب شب یلدا در طول زمان تغییر نكرده و ایرانیان هنوز هم تا سپیدهدم و شكست تاریكی و دمیدن روشنایی این شب را گرامی میدارند.