قيصر، پشت آيفون تصويري حمام نواب
اگر خيابان ري را از طريق سه راه «امين حضور» طي كنيد در اواسط اين خيابان دست راست، كوچهاي وجود دارد كه به كوچه «دردار غربي» معروف است. وقتي به انتهاي اين كوچه رسيدي خود را در ميان بازارچهاي مييابي كه طاق فلزي و مغازههاي بسياري دارد.
اين، «بازارچه حمام نواب» است كه روزگاري معروف ترين بازارچه تهران با طاق آجري بود؛ زماني هم در دهههاي قبل بازارچه و حمامش دستمايه فيلمي به نام «قيصر»شد.
حمام نواب حالا آيفون تصويري دارد و ديوارهاي بيروني اش مرمت شده. هيچ كس البته در حمام را نميگشايد اما هر چه هست عابران كوچه سرتخت با افتخار حرف ميزنند.آنها كه سن و سالي از آنها گذشته از خاطراتشان ميگويند و از رفت و آمدهاي هنرپيشههاي معروف در كوچه و محلهشان.راستش صداي قدمهاي قيصر موزيك متن اين محله است.بدون يادآوري آن عابران و حمالها، دكاندارها، بچه مدرسه ايها و ماستبندهاي معروف محله و خياطها قدم از قدم بر نمي دارند و خودشان انگاري جزئي از اين موزيك متن شده اند.اينجا هم محلهايها به در و ديوار محله مينازند و وقت گپ زدن باد زير غبغب مياندازند و اگر سخت نگيري ميخواهند كنار ديواره همين حمام عكس يادگاري بگيرند.
حمام نواب بيش از هزار مترمربع مساحت داشت و حدود بيست پله از كف بازارچه پايينتر بود و آب آن از قنات معروف «حاج عليرضا» تامين ميشد. در گذشته يك «چاله حوض» و سه «خزينه» هم داشت. چاله حوض اين حمام از بزرگترين چاله حوضهاي تهران به شمار ميآمد. نقل است: بعدازظهرهاي تابستان در چاله حوض حمام نواب قيامت ميشد.
علاوه بر اهالي بيشتر جوانهاي محلههاي مختلف در آن جمع ميشدند و «چاله حوض بازي» ميكردند. از چهرههاي سرشناس ورزشي سالهاي دور بازارچه شخصي با نام «اكبر بيگلر» در چاله حوض با حركات ژيمناستيك كه در آن زمان پشتك و وارو خوانده ميشد حاضرين را سرگرم ميكرد. با آنكه بيش از دو قرن از عمر اين بازارچه ميگذرد هنوز رونق گذشته را با حال و هوايي ديگر حفظ كرده و بناي مغازهها اكثراً تغيير كرده يا دوباره سازي شده و به جاي صداي به هم خوردن درهاي چوبي، صداي كركرههاي آهني و درهاي فنري و كنترلي به گوش ميرسد.
براي آشنايي بيشتر به منطقه اگر خيابان ري را از طريق سه راه «امين حضور» طي كنيد در اواسط اين خيابان دست راست، كوچهاي وجود دارد كه به كوچه «دردارغربي» معروف است. وقتي به انتهاي اين كوچه رسيدي خود را در ميان بازارچهاي مييابي كه طاق فلزي و مغازههاي بسياري دارد. اين، «بازارچه حمام نواب» است كه روزگاري معروف ترين بازارچه تهران با طاق آجري بود؛ زماني هم در دهههاي قبل بازارچه و حمامش دستمايه فيلمي به نام «قيصر»شد.
محله «حمام نواب»؛ بازار ماست بندها
بازارچه حمام نواب با مغازههاي بسيارش تمام احتياجات منطقه معروف به «امامزاده يحيي» و محلههاي اطراف را تامين ميكرد. از شغلهاي عمده در اين بازارچه «ماست بندي» بود؛ آنطور كه قديميها نقل ميكنند مردم از تمام نقاط تهران براي خريد ماست به اين بازارچه ميآمدند. اكنون در اين بازارچه كوچهاي به همين نام وجود دارد كه اسم آن خاطرات فراموش نشدني گذشته را در ذهن پدربزرگهاي محله زنده ميكند. در حال حاضر قديميهاي محل در اقليت هستند و اكثر قريب به اتفاق اهالي از هموطنان شهرستاني و معاودين عراقي هم هستند. بازارچه چون ديگر محلههاي عودلاجان بيش از دويست سال تاريخچه دارد.
ساختمانهاي اوليه آن بارها دگرگون و تجديد بنا شده و بازارچه نامهاي مختلفي به خود گرفت كه آخرين اسم اين محله همان حمام نواب است. «نواب» كه قبل از انقلاب خياباني هم به همين نام وجود داشت كه به «نواب صفوي» تغيير يافت يكي از رجال معروف دوره قاجار به حساب ميآمد و بيشتر خانهها و باغهاي بزرگ اين منطقه را مالك بود. او در اين محله بازارچه و حمامي بنا كرد كه هنوز پس از گذشت سالها يكي از بازارچههاي صاحب نام به شمار ميرود.
مغازههاي بازارچه طبق وصيت نواب وقف مسجد «محموديه» واقع در خيابان اميركبير شرقي نزديك كوچه ميرزا محمود وزير شد كه مديريت آن به عهده سازمان اوقاف و امور خيريه است.
از سرتخت تا باغ پسته بك
بازارچه حمام نواب در ابتدا طاق آجري داشت و مغازههايش هم سردرهاي آجري و درهاي چوبي داشتند. درهاي چوبي آنها به گونهاي بود كه قطعات چوب در دو ريل حركت ميكرد و موقع بسته شدن در كنار هم قرار ميگرفت و روي درها با ميله هايي از آهن محكم ميشد. در اين بازارچه شغل هايي نظير علاقه بندي (توليد انواع نخ و قيطان)، بوجاري (پالايش انواع برنج)، ماست بندي، فرني پزي، عدسي پزي، عطاري و... وجود داشت كه به خاطر هها پيوست. طول بازارچه بيش از يك كيلومتر بود و محله سرتخت (شمال بازارچه) را به محله باغ پسته بك (شمال محله امامزاده يحيي) متصل ميكرد. بازارچه هر روز از ساعت 6 صبح اندك اندك جان ميگرفت و كسبه آن با شور و هيجان مغازههاي خود را باز ميكردند و صداي به هم خوردن درهاي چوبي فضاي بازارچه را پر ميكرد.
اولين گروه مشتريان بازارچه، مردها بودند كه عموماً كسبه بازار و خيابان بودند كه هر روز اجناس مورد نياز خانه را خريداري ميكردند. اين كار تقريباً تا ساعت 8 صبح ادامه داشت و پس از آن تعداد زنها و بچهها در بازارچه زياد ميگرديد. در ساعت 9 صبح بازارچه از ازدحام خاصي برخوردار بود و همه جور آدمي در بازارچه پيدا ميشد. اين ازدحام تا ساعت 6 بعدازظهر ادامه داشت. در اين ساعت بازارچه كم كم رو به خلوتي ميرفت و دوباره صداي به هم خوردن درهاي چوبي مغازهها به گوش ميرسيد و ميرفت تا بازارچه يك روز فعاليت خود را پشت سر گذارد.
سرگرمي اهالي
در ساعت 7 شب كار قهوه خانه بازارچه با نقالي «حاج غلامحسين غول بچه» رونق ميگرفت كه از نقالهاي معروف تهران قديم بود. علاقه مندان به نقالي از خود محل و محلههاي اطراف براي شنيدن نقل قول «غول بچه» به اين قهوه خانه ميآمدند. اين بازارچه تقريباً از آغاز دهه بيست به تدريج طاقهاي آجري خود را از دست داد و مغازهها هم به علت فرسودگي تجديد بنا شد. در طول بازارچه شش كوچه معروف وجود دارد كه در حال حاضر با نامهاي نوراني شهدا تغيير يافته اند. نامهاي قديمي كوچهها عبارت بود از «ماست بندها»، «بيدل»،
«عزت الدوله»، «نصيرالدوله»، «حاج سقاباشي» و «دردار». كوچه دردار قبل از احداث خيابان ري مستقيماً انتهايش به خندقهاي شرق شهر (خيابان 17 شهريور كنوني) متصل بود. دري داشت كه شبها بسته ميشد و به همين علت به كوچه «دردار» معروف شد.
حمام قديمي نواب كه بسياري از فيلمهاي ايراني از جمله قيصر در آن فيلم برداري شده است و يكي از نمونههاي نادر معماري اوايل پهلوي اول در بافت تاريخي امامزاده يحيي به شمار ميرود ،هنوز در زمره آثار ملي ايران جاي نگرفته است.