اهميت زيرساختها براي توسعه اقتصادي
مهدي شجاعيمقدم
به علت وجود سودهاي بالا در بعضي ابعاد اقتصاد بعضي ضروريات در اقتصاد ايران با سود موجود براي سازندهها توجيه اقتصادي ندارد و نياز به مداخله دولت براي ايجاد آنها ضروري است سازههايي نظير انبار يا سردخانه استاندارد كه در بسياري كشورها كالاي خصوصي صره محسوب ميشوند، در ايران بيشتر به كالاي عمومي شباهت دارند.
براي رسيدن به اقتصادي بهرهور و متكي بر كارآيي و نوآوري براي دستيابي به رشدي مستمر در درآمد ملي و افزايش ثروت سرانه جامعه در دوره كنوني گذر از اقتصاد تكمحصولي، امري حياتي محسوب ميشود.
براي دستيابي به چنين اقتصادي، ايجاد زيرساختها و اصلاحاتي در ساختار نظام اقتصادي كشور، در جهت شكلگيري بسترهاي لازم براي دستيابي به اقتصادي پويا و رقابتي، امري لازم و ضروري است.
در راه رسيدن به توسعه توجه به وجود زيرساختها از اهميت بالايي برخوردار است.
اگر چه احداث و ايجاد بسياري از زيرساختها نقش چنداني درافزايش ميزان مطلق رشد اقتصادي ندارد و ايجاد حجم بالاي اين زيرساختها در يك مقطع زماني كوتاه به شدت تورمزا است (به علت افزايش آني درآمد قابل تصرف مصرفكننده و عدم توليد كالاهاي مصرفي خصوصي) اما نبود اين زيرساختها به شدت مانع رسيدن به توسعه است.
از طرف ديگر، وجود زيرساختها براي دستيابي به رشد بالا در بلند مدت و حفظ رشد اقتصادي به مدت طولانيتر ضروري است. اهميت و اولويت وجود اين زيرساختها به نوبه خود در مسير و حركت به سوي توسعه براي هركدام از زيرساختها و هر كشوري متفاوت است.
راهها اهميت حياتي دارند، بعد از ايجاد راهها و نيروگاهها در كشور، از نيازهاي اساسي ميتوان به سولههاي انبار و سردخانهها اشاره كرد كه در مقطع كنوني ساخت آنها براي كشورمان يك نياز حياتي است.
هماكنون كشور در توليد بسياري از كالاها به مرز خود كفايي و مطلوبي رسيده و همچنين حجم واردات بعضي كالاها به داخل مقدار بسيار زيادي است، شايان توجه است كه كشورمان به دليل وسعت جغرافيايي خود از حجم بالاي تجارت داخلي نيز برخوردار است، جهت حفاظت از اين حجم كالا نياز به سولهها و انبارها و سردخانههاي بسياري است از جهت ديگر نيز تنظيم اين بازار بزرگ از سوي توليدكنندگان عمده يا دولت در بازارهايي كه عرضههاي فصلي و تقاضاي دائمي دارند براي تمامي عاملين بسيار مهم است.
هيچ كس در بازار از نوسان شديد استقبال نخواهد كرد و عرضهكنندگان و دولت جهت ثبات بخشي و حفظ بازار نياز به سوله و سردخانه جهت انبار مازاد عرضه در دوره توليد و عرضه آن به هنگام كمبود عرضه در بازار هستند. هماكنون كشور از بابت حوادثي كه در انبارها و سولههاي غير استاندارد اتفاق ميافتد زيانهاي فراواني را تحمل ميكند. اين زيرساختها نسبت به سازههاي اولاتر (راهها و نيروگاهها و...) تفاوتهايي دارند.
چرا اولويت دوم:
اين مراكز به عنوان كالاي عمومي خالص شناخته نميشوند بهرغم آنكه آحاد مردم از وجود آن بهرهمند ميشوند براي اصنافي از بازار به عنوان كالاي ضروري شناخته ميشوند و تمايل به پرداخت بالايي بابت آن دارند و سواري مجاني براي اين افراد مفهومي ندارد و امكان پذير نيست.
در اين سازهها بهرغم آنكه خود هزينههاي ثابت بالايي را ميطلبند نسبت به راهها و نيروگاهها هزينه پايينتري دارند. دوما ساخت اين مراكز مستقيما سوددهي دارد، اما به جهت آنكه سود اين واحدها به نسبت سرمايهگذاري اوليه خود از ميانگين سود بازار به مراتب كمتر است، بخش خصوصي تمايل چنداني به ورود به ساخت اين سازهها ندارد.
همچنين مكانيابي اين انبارها و سردخانهها كه اهميت استراتژيك نيز دارند، خصوصا در دورههاي بحران نظير جنگ يا كمبود شديد كه نياز به واكنش سريع عاملين دارد، بسيار حياتي است.
به همين منظور اين زيرساختها بايد در مكاني بهينه نسبت به مبدا توليد و محل مصرف ساخته شوند همچنين بايد محل اين سازهها به لحاظ خصوصيات پدافند غيرعامل و به طور كلي ملاحظات امنيتي رعايت شوند.
بديهي است كه از ديگر ملاحظات در ساخت اين زيرساختها، قطعا توجه به ويژگي ساخت به لحاظ صرفههاي اقتصادي و ويژگيهاي فني و مهندسي است.
تراكم جمعيتي كشور نشان ميدهد كه تهران- شهرهاي واقع در كوهپايههاي زاگرس- اصفهان و شهرهاي شمالي كانونهاي اصلي جمعيتي كشور هستند.
قطعا ملاحظات جمعيتي مكانيابي اين زيرساختها را به حاشيههاي غربي استان تهران و شهرهاي مركزي كشور هدايت ميكند از آن جهت كه اين نقاط تا حدي نقطه مركزي كشور محسوب ميشود و نيز پشتيباني امنيتي پايتخت كشور را داراست از نظر امنيتي نيز از فاكتورهاي كافي و لازم برخوردار است.
در اين ناحيه وسيع زمينها و املاك ملي بسياري وجود دارد كه دولت ميتواند با اختصاص اين املاك البته با حفظ محيط زيست منطقه سهم بسزايي در كاهش قيمت تمام شده اين زيرساختها داشته باشد، همچنين در ساخت اين مراكز نكات فني واقتصادي ديگري مطرح است.
در ساخت سازههاي كنوني در كشور توجهي به كاهش هزينهاي ساخت و نگه داري و نيز طول عمر سازه نميشود. طول دوره ساخت در بعضي پروژهها به حدي طولاني ميشود كه هنگام افتتاح پروژه عمر مفيد قسمتي از سازه نظير پي تمام شده محسوب ميشود!
با آنكه عمر مفيد بتن به عنوان سازهاي پايه در ساخت ساختمان 100سال است عمر مفيد اغلب ساختمانها كه هم اكنون در كشور ساخته ميشود كمتراز 30 سال برآورد ميشود. هماكنون دانش و روشهاي ساخت نويني وارد كشور شده است كه در صورت احداث بنا بر پايه اين روشها علاوه بر كاهش در هزينههاي ساخت و افزايش سرعت ساخت عمر مفيد سازه تا ميزان 3 برابر افزايش مييابد.
بعضي از روشهاي ساخت و تجهيزاتي كه هم اكنون در كشور براي ساخت سولهها و سردخانهها استفاده ميشود و نيز فرسودگي سيستمهاي توليد و همچنين پرمصرف بودن و استهلاك زياد تجهيزات سردخانهها و سولههاي كنوني با قيمتهاي جديد ناكارامدي خود را به مراتب بيشتر نشان خواهند داد.
طرح تحول اقتصادي و نقش آن بر شكست وضع كنوني:
تا اكنون استفاده ازاين روشها و تجهيزات با قيمتهاي پايين سوخت تا حدي توجيه اقتصادي داشت.
هماكنون بعد از آزادسازي كامل قيمتها، استفاده از بسياري از اين مواد و دستگاهها ديگر هيچ توجيهي نخواهد داشت و به فاصله يك تا پنج سال از آغاز طرح تحول اقتصادي عاملين اقتصادي متوجه عدم توجيه اقتصادي استفاده از دستگاهها و تجهيزات كنوني خواهند شد و نسبت به تعويض تكنولوژي توليد خود اقدام خواهند كرد.
همچنين با خروج تعداد قابل توجهي ازسردخانهها و سولههاي موجود به علت فرسوده و غيربهينه بودن آنها از فرآيند اقتصادي كشور در يكي دو سال آينده در صورت عدم چاره جويي مشكلات فراواني دامنگير اقتصاد كشور خواهد شد.
به عبارت ديگر طرح تحول اقتصادي در ميانه راه تقاضا را براي استفاده از تجهيزات باكيفيت و بهينه بالا خواهد برد؛ در حالي كه سازههاي موجود نيز از بازار خارج خواهند شد.
با توجه به اين نكته كه به احتمال زياد اين دوره همزمان با دوره آغاز رونق اقتصادي در كشور باشد، نياز كشور به سولهها و سدخانههاي استاندارد به مراتب شديدتر احساس خواهد شد.