اشتباه استراتژيكآمريكا در برخورد با ايران
گفتوگو با دكتر ابراهیم متقي
افزايش تحركات آمريكا عليه كشورمان پس از طرح ترور سفير عربستان در خاك اين كشور و دنبالهدار شدن آن با دو جريان سفارتخانه مجازي آمريكا در ايران و نقض حريم هوايي ايران توسط هواپيماي جاسوسي اين كشور از جمله چالشهاي تازهايران با آمريكاست كه محور گفتوگو با كارشناس مسائل آمريكا و استاد دانشگاه قرار گرفت.
دكتر ابراهيم متقي، در گفتگو با تهران امروز، در اين باره طراحي ترور سفير عربستان توسط آمريكا را به ضعف ساختار امنيتي آمريكا مرتبط دانست كه بيشتر موجب فعالتر شدن دستگاه ديپلماسي كشورمان شد و همچنين ايجاد سفارتخانه مجازي آمريكا در ايران را در افزايش چالشهاي دو كشور تاثيرگذار دانست.
وي درباره نشستن هواپيماي جاسوسي آمريكايي در ايران گفت كهاين بحث را بايد در قالب فضاي درهمتنيده منافع امنيتي ايران و آمريكا جستوجو كرد كه دو كشور به ناچار در وضعيت منازعهآميز قرار ميگيرند.
آمريكا با طرح مسئله دخالت ايران در ترور سفير عربستان و اتصال مستقيم ايران به موضوع تروريسم جهاني، ابعاد ايدئولوژيك فعاليتهاي ايران را برجسته كرده است كه هدف اصلي آن اعمال تحريمهاي سختتر براي تغيير رويكرد هستهاي ايران است با توجه به پيشينه آمريكا در جريان پروندهسازي تسليحات كشتار جمعي در عراق كه شكستي براي سيستم اطلاعاتي اين كشور بود چرا اوباما با اين سناريو يك بار ديگر به پروندهسازي رو آورد؟
طرح ترور سفير عربستان يك سناريوي نيمهواقعي است. دادستان كل آمريكا برخي از شواهدي را تنظيم كرد كه بيانگر ارتباطات هدايت شده توسط مجموعههاي اطلاعاتي با افراد غير مسئول در ساختار اجتماعي ايران بوده است.
به عبارت ديگر آمريكاييها بازي مقابله در چارچوب ايجاد تله امنيتي را طراحي كردند اما بهاين دليل كه نسبت به ساختار سياسي ايراني وقوف چنداني ندارند و از همه مهم تر بسياري از منابع و مرتبطين ايراني كه با كارگزاران امنيتي آمريكا مرتبط هستند اطلاعات درستي را به آنها نميدهند.
بنابراين سناريويي كه در چارچوب گزارش رابرت مولر تنظيم شد، از يك طرف، واقعي بود يعني اينكه بيانگر تماسهايي از سوي مجموعههاي آمريكايي و كساني بود كه در ايران بزرگ شدند، اما از سوي ديگر، واقعيت امر اين است كه ساختار امنيتي آمريكا در اين فضا دچار يك اشتباه استراتژيك شد چرا كه آنها با كساني ارتباط داشتند كه داراي هيچگونه جايگاه، موقعيت و منزلت ساختاري در جمهوري اسلامينبودند به همين دليل است كه آمريكا از يك طرف داراي گزارش است و اين گزارش را به شوراي امنيت داده و داراي تماسها و شنودهاي تلفني است.
اما سناريوي آن بسيار كودكانه بود يعني هيچگاه منابع اطلاعاتي، از تلفنهاي رسميتماس نميگيرند و كساني كه چنين تماسي را براي آن منابع هدايت شده توسط FBI برقرار كردند از افراد غير مسئولي بودند كه به خاطر وسوسههاي خاصي اين ارتباط و يا اين احساس را داشتند و به همين دليل، مسئله آمريكا به هيچ وجه قابليت اثبات نهايي را نداشت.
چرا آمريكا در اين سناريو از عربستان استفاده كرد؟
درباره اينكه چرا آمريكا چنين سوژهاي را متوجه عادل الجبير كرد بايد گفت، عادل الجبير يك نيروي ضدايراني است. در اسناد ويكي ليكس از وي بحثهاي بسيار زيادي عليهايران منتشر شده بود.
وي كسي بود كه به مقامات آمريكايي گفته بود اگر شما بهايران حمله نظاميكنيد عربستان از شما حمايت ميكند بنابراين، بحثي را كه آمريكاييها مطرح كردند به هيچ وجه قابليت اثبات ساختاري ندارد اما واقعيت اجتماعي دارد و اين نشان دهنده افول جايگاه اطلاعاتي آمريكاست بهگونهاي كه منابعش و گروههايي كه مرتبط با آن هستند با مجموعههايي مرتبط شدند و مطالبي را جمع آوري كردند كه ماهيت غير واقعي دارد و از افراد غيرمسئول غيرمرتبط غيرجايگاه دار غيرساختاري در اين فضا نام برده شده است.
از همه مهمتر كسي كه بهعنوان كارگزار در آمريكا معرفي ميشود، خود يك سوژه مضحكي است. آقاي منصور ارباب سيار فردي است كه درگير يكسري جدالهاي خياباني بوده و پرونده پليسي دارد و كسي كه پرونده پليسي دارد هيچگاه براي نيروهاي امنيتي بهعنوان منبع امنيتي محسوب نميشود بنابراين اين مسئله، موضوعي است كه عمدتا داراي ماهيت تبليغاتي است.
آمريكاييها توانستند اين فضا را ايجاد بكنند ما هم البته توانستيم ديپلماسي مان را در اين راستا تا حدي فعال كنيم اما بسياري از مجموعههاي ديگر كه در فضاي بين المللي حضور داشتند همگي به ساختگي بودن اين سناريو اذعان داشتند.
در شرايطي كه اتهام ترور عليه سفير عربستان مطرح شد و آمريكا براي اجماع بين المللي عليه كشورمان تلاش ميكرد، اين كشور اقدام بهايجاد سفارتخانه مجازي در ايران ميكند، هدف آمريكا از اين اقدام در شرايط اوج گيري تهديداتش كه تا آستانه اقدام نظاميپيش رفت چه بود؟ آيا حركتي در راستاي ارتباط با حكومت ايران بود؟
سفارتخانه مجازي بخشي از حوزه ديپلماسي عموميآمريكاست. حوزه ديپلماسي عمومي، ارتباط وزارت خارجه، رسانهها و مقامات آمريكايي را با گروههاي اجتماعي كشورهاي مختلف در دستور كار قرار ميدهد. ما سه نوع ديپلماسي داريم؛ 1 - official كه مقامات دولتي با يكديگر ارتباط دارند 2 - virtual كه كاملا ماهيت مجازي دارد و 3 -Track II كه حوزه رسميدر فضاي غيررسمي روابط برقرار ميكند، يعني برخي از دانشگاهيان هدايت شدهايراني رسميبا برخي دانشگاهيان هدايت شده آمريكايي مذاكراتي را انجام ميدهند.
آمريكاييها هر سهاين الگوها را در ارتباط با كشورهاي مختلف در پيش گرفتند. باايران روابط ديپلماتيك ندارند ولي طبيعي است كه دو گزينه ديگر، يعني Track II و ديپلماسي عموميرا پيگيري كنند.
ديپلماسي عموميماهيت شبكهاي دارد در فضاي شبكههاي اجتماعي تحليل ميشود و داراي رويكرد ارتباط با گروههاي اجتماعي است بنابراين بايد بحث مربوط به سفارت مجازي را در اين ارتباط مورد تحليل قرار داد.
هيچگاه سفارت مجازي تاثيري در ارتقاي روابط رسمينخواهد داشت بلكه تضادهاي دولت ايران و آمريكا را بيشتر ميكند به همين دليل هم است كه سايت سفارت مجازي آمريكا به راحتي فيلتر ميشود و اين اقدام به معني آن است كه ايران از اين اقدام آمريكا رضايتي ندارد.
هواپيماي بدون سرنشين آمريكا تحت كنترل جمهوري اسلاميايران درآمد، پيامدهاي به غنيمت گرفتن اين هواپيمارا چه ميدانيد؟ آيا اين اتفاق در نگاه آمريكا نسبت به توانايي ايرانيان در حوزه جنگ الكترونيكي با آنها اثرگذار خواهد بود؟
در تفكر استراتژيك، اگر كشوري قدرت بيشتري داشته باشد بهعنوان تهديد گستردهتر تلقي ميشود يعني در بسياري از مواقع كشورها از الگويي استفاده ميكنند كه ابزارها و قابليتهايي كه دارند را كمترنشان ميدهند.
يكي از بحثهاي عمليات رواني پست مدرن، اين است كه تهديد را بزرگنمايي ميكنند كاري كه به نوعي اروپايي ها و آمريكاييها در ارتباط با ايران به كار گرفتند.
من از سال 90 - 1989 مقالاتي كه آمريكاييها مينويسند را ميخوانم بلااستثنا هموارهاين موضوع مطرح شده كهايران پنجسال ديگر به سلاح هستهاي دسترسي پيدا ميكند كه معلوم نشد اين پنجسال چه زماني شروع شد و كي تمام ميشود. يعني اينكه ميخواهند نشان دهند كه اولا قابليت ايران، هستهاي است ثانيا از اين قابليت ميتواند در حوزه ابزاري استفاده كند.
اين، بخشي از معادله بازي راهبردي محسوب ميشود. حالا اينكهاين هواپيما چرا در فضاي ايران نشست ناشي از اين است كه حوزه منافع ملي آمريكا و ايران در شرايط متداخل قرار ميگيرد. هرگاه كشورها در وضعيت منافع متداخل قرار بگيرند امكان جدال و رويارويي بين آنها وجود دارد.
به همين دليل است كه ميگويند چنين كشورهايي بايد از ارتباط مستقيم تاكتيكي برخوردار باشند و بتوانند مسائلشان را با يكديگر پيگيري كنند.
الگوي « engagement » را بايد نمادي از بازسازي روابط دو كشوري دانست كه داراي منافع متضاد هستند اما ميخواهند از گسترش تضاد جلوگيري كنند يعني از الگوي درگيرسازي سياست خودشان با آن كشور (ارتباط پيدا كردن در يك فضاي متقابل و همكاريجويانه) بهره بگيرند. بحث نشستن هواپيماي آمريكايي درايران را هم بايد در قالب فضاي درهم تنيده منافع امنيتي ايران و آمريكا دانست.
كشورهايي كه داراي منافع امنيتي درهم تنيده هستند يا به صورت اجتناب ناپذير در وضعيت منازعهآميز قرار ميگيرند و يا براي جلوگيري از منازعه (conflict) ناچارند از الگوي engage بهره بگيرند، الگويي كه هر كشوري مواضع خودش را دارد اما تلاش ميكند تا در ارتباط با حل موضوع به صورت متقابل از الگوي همكاري استفاده كنند.
ايران در تحركات انتخابات آينده رياست جمهوري آمريكا چه نقشي دارد؟
امروز فضاي آمريكا شديدا عليهايران است. افكار عموميآمريكا به شكل گستردهاي عليهايران بسيج شده است. وقتي اظهارات كانديداي حزب جمهوريخواه را مرور ميكنيم ميبينيم از هفت نفر، پنج نفر براي ايجاد هيجان در افكار عمومياعلام ميكنند كه اگر رئيسجمهور شوند بهايران حمله نظاميخواهند كرد.
اين البته بخشي از واقعيت سياسي و بين المللي است. بخش ديگري نيز وجود دارد و آن، اين است كه وقتي اين افراد به قدرت ساختاري دست پيدا كردند ديگر در آن شرايط از آمادگي لازم براي انجام اقدامات پرمخاطره همانند حمله نظامي برخوردار نيستند. دراين وضعيت، ايران ناچار است در فرآيند رقابتهاي انتخاباتي كانديدا تاثيرگذار باشد.اما براي تاثيرگذاري به سه ابزار نياز دارد به هر ميزان كهاين ابزارها را به گونهاي بيشتر و فراگيرتر مورد استفاده قرار دهد به مطلوبيت بيشتري دست پيدا ميكند.
ابزار اول، عقلانيت راهبردي برنامهريزي شده يعني اينكه بدانند چه كساني وجود دارند و اين افراد با چه حلقههايي ارتباط دارند و بتواند افرادي را مورد حمايت قرار دهد يا با افرادي مقابله سياسي و رسانهاي كند كه در يك وضعيت تعارضي با ايران قرار دارند و براي اين مسئله، عقلانيت راهبردي برنامهريزي شده نيازمند اطلاعات است، يعني اينكه از داخل آمريكا اطلاعاتي داشته باشد و قابليت اين را داشته باشد كهاين اطلاعات را بهگونهاي تحليل كند كه از آن درحوزههاي اطلاعاتي و مهندسي انتخابات بهره گرفته شود.
دومين ابزاري كه ميتواند تاثيرگذار باشد ايجاد لابيهاي ايراني محور و تحليلهاي ايراني محور است؛ دو مجموعهاي كه ميتوانند رسانهساز و خبرساز باشند.
تحقق اين هدف، كار بسيار دشواري است يعني بايد از سالهاي قبل چنين فرآيندي آغاز ميشد و سومين ابزاري كهايران ميتواند داشته باشد بحث مربوط به ابعاد مالي براي هزينه كردن است اما اين ابزار مالي به تنهايي معنا پيدا نميكند.
يك؛ احتياج به كانال دارد كه بايد از طريق لابيها و تحليلها انجام گيرد. دوم؛ احتياج به عقلانيت راهبردي برنامه ريزي شده دارد كه نشان ميدهد چگونه ميتواند پول را هزينه كرد بدون اينكه عليه خودت جوسازي شود. اين وضعيتي است كه بايد به آن توجه داشت.