نگاهی به «اسب حیوان نجیبی است»
در باب نجابت اسب!
مهدی تراب بیگی
فرارو- همه چیز یک موقعیت هیچ و پوچ است، موقعیتی که از فرط فلاکت و سیاهی به سمت مشنگیِ دلنشینی گرایش دارد که لحن اثر را هم شکل میدهد، درست مثل منطق خود عنوان فیلم که «اسب حیوان نجیبی است» و اشارهی شیطنتآمیزی به رسم و آداب خاصی دارد.
به گزارش سرویس فرهنگی هنری فرارو، «اسب...» با وجود قصه و شخصیتهای استخواندارش، موقعیت محور هم هست، موقعیتی که به خلق فضایی یکدست و منسجم منجر شده و صاحب لحن نابی است که از این نظر هم در کارنامهی خود عبدالرضا کاهانی قدمی رو به جلو به حساب میآید و هم یکی از معدود فیلمهای سالهای اخیر است که در عین میزانسنهای کنترل شده به واقعیت وفادار است.
با اینکه وضعیتی که در این فیلم به کار رفته چندان ناب نیست- وضعیتی کلیشهای که در آن نیاز مبرم به یک عنصر حیاتی، مثلا پول، داستان را به پیش میبرد- ولی بر خلاف این نوع از پیرنگها در «اسب حیوان نجیبی است» تنش و اضطرار، موتور اصلی حرکت نیست بلکه همه چیز با یک سرخوشی ناخوشایندی پیش میرود که به پرسه زدنهای تحمیلی شباهت دارد.
لحن ناب فیلم حتی در همان موزیکی که به شکل موتیف از گوشی موبایل دختر سودایی فیلم (با بازی باران کوثری) پخش میشود هم پیداست، موزیکی که پیداست متن شوخ و شنگش در تضاد با صدای خشدار و خستهی خواننده است.
«اسب...» به عنوان یک سفر شبانه، بر لبهی باریک میان فضاهای گروتسک از یک طرف و از طرفی دیگر برشهای واقعگرایانهی نابی که حتی ابزورد میزنند در حرکت است، این حالت موازنهی ظریفی بهوجود آورده که محصولش خلق فضایی سهل و ممتنع است که همه چیز به شکلی ساده و بیتکلف در خدمت بسط و گسترش ماجراست.
گسترشی که شبیه به کلافی سرگردان باز میشود تا در نهایت با یک پایان غافلگیر کننده جمع میشود، پایانی که بیشتر از آن که عبور هوشمندانهای از ممیزی به حساب آید، محصول همنشینی درست و درمانِ ساختار و محتواست.
همه چیز جستجوی پولی است که جور نمیشود و همین استیصال به عنصری هیچ و پوچ بدل شده تا شبی قلندرانه را برای جمعی درمانده و مستاصل رقم بزند، جستجوی بیفایدهی پولی که بحران مرکزی اثر است و قرار است همچون پدیدهای سکرآور، شرایط سیاه وگزنده را به موقعیتی کمیک و سرخوشانه بدل کند.
وسواسی که در شکیبا (رضا عطاران) به عنوان شخصیت مرکزی فیلم وجود دارد - حتی به شکلی عمومی در میزانسن و کاربرد جزئیات روانشناسانهی شخصیتها و لحظههای ابزورد فیلم هم دیده میشود- قرار است به رهایی متناقضی منجر شود که در قبض و خستگی است.
چنین وسواسی حتی یادآور روان رنجور شخصیت محوری «بیست» هم هست که به خاطر برگزاری مراسم ختم و عزا، ملول شده بود و تنها مرگ میتوانست لحظهای شوخ و شلخته برایش بسازد که در زندگی نیافته بود.
اما ماجرای «اسب...» فرق میکند، در پایان «شکیبا» با تن خرد و خسته از یک شب زندهداری، پلههای کلهپزی را پایین میرود تا در اتاقک استراحت لباسهایش را عوض کند، قرار نیست اینجا بیاساید، قرار است ساکش را بردارد و برود به فضای بستهتری که باید برود.
کاهانی در این فیلم مایهی داستانهای شگفتی را که در دیگر آثارش کم و بیش به کار میبرد به کنار گذاشته و موقعیتی صریح و واقعی از شبی خلق کرده که از هیاهوی یک مهمانی شروع و به سکوت سحرگاه یک ندامتگاه، منتهی میشود، جایی که شاید بشود به قول سهراب سپهری بند کفشها را به انگشتهای نرم فراغت گشود!