مردم چگونه با تورم کنار آمده‌اند؟

فرارو- تورم نقطه‌به‌نقطه خردادماه به ۸۸.۶ درصد رسیده است. تخمین‌ها نشان می‌دهد هزینه تامین حداقل سبد غذایی برای یک خانوار سه‌نفره، از مرز ۲۲ میلیون تومان در ماه عبور کرده است. این آمار بدان معناست که بخش عمده درآمد خانوارهای حداقل‌بگیر، تنها صرف تامین غذای روزمره می‌شود.

به گزارش فرارو، تبعات تورم دیگر تنها در آمار و قیمت‌ها خلاصه نمی‌شود؛ بلکه عادت‌های مصرفی شهروندان را نیز دستخوش تغییر کرده و الگوی جدیدی از خرید را شکل داده است.

بررسی پاسخ مخاطبان فرارو به پرسشنامه‌ای درباره «تغییر رفتار خرید» گویای واقعیت‌های تلخی است. بیش از ۴ نفر از هر ۵ نفر، حجم خرید خود را کاهش داده‌اند. حدود سه‌چهارم شرکت‌کنندگان، خریدهایشان را صرفاً به اقلام ضروری محدود کرده‌اند و نزدیک به ۷ نفر از هر ۱۰ نفر، پیش از خرید کالاهای روزمره نیز بارها حساب‌وکتاب می‌کنند.

روایتی از یکی از پاسخ‌دهندگان، عمق این تغییر را نشان می‌دهد: «انگار روحم پیر شده است. پیش از هر خریدی از خودم می‌پرسم اگر این کالا را نخرم چه می‌شود؟» شهروند دیگری می‌گوید: «دیگر خریدی در کار نیست؛ فقط برای بقا خرج می‌کنم.» مخاطب دیگری نیز وضعیت این روزهایش را چنین توصیف می‌کند: «پیش‌تر، قبل از رفتن به کافه حساب‌وکتاب می‌کردم، اما حالا قبل از رفتن به سوپرمارکت.»

فشار تورم روی شانه‌های همه اقشار یکسان احساس نمی‌شود. آمارهای رسمی نشان می‌دهد نرخ تورم برای دهک اول درآمدی از مرز ۱۰۰ درصد عبور کرده، در حالی که این رقم برای دهک دهم حدود ۸۶ درصد است. همین اختلاف معنادار میان دو دهک کف و سقف درآمدی، به‌خوبی توضیح می‌دهد که چرا بسیاری از مردم، اقلام بدیهی و روزمره را از سبد خرید خود حذف کرده‌اند.

اولین واکنش به تورم: خرید کمتر

بررسی دقیق‌تر پاسخ‌ها نشان می‌دهد که نخستین واکنش خانوارها به تورم ۸۸ درصدی، نه حذف کامل خریدها، بلکه کوچک‌تر شدن سبد خرید است. بسیاری تاکید کرده‌اند که ابتدا حجم خرید را کاهش داده و در مرحله بعد به حذف کالاها تن داده‌اند.

یکی از مخاطبان در این باره نوشته است: «قبلاً مایع لباسشویی دو لیتری می‌خریدم، اما الان یک لیتری می‌خرم.» دیگری می‌گوید: «میوه می‌خرم، ولی تنها دو سه عدد؛ سعی می‌کنم مصرف آن را به یک روز در میان کاهش دهم.» برای عده‌ای نیز کار به اولویت‌بندی‌های سخت‌گیرانه‌تری رسیده و خریدهایشان تنها به اقلام ضروری برای بقا محدود شده است.

در میان پاسخ‌های ثبت‌شده، یک پرسش بیش از بقیه تکرار می‌شود؛ اینکه افراد قبل از هر خرید از خود می‌پرسند: «اگر نخرم چه می‌شود؟» و تلخ‌تر آنکه اغلب، پاسخ این سوال «هیچی» است.

برای نان خریدن هم باید تامل کرد

حدود ۶۸ درصد از مخاطبان فرارو اذعان کرده‌اند که پیش از خرید کالاهای روزمره نیز حساب‌وکتاب می‌کنند؛ حتی برای کالاهایی که تا چند سال پیش بدون پرسیدن قیمت وارد سبد خرید می‌شدند. این تغییر رفتار، ارتباط مستقیمی با رشد سرسام‌آور قیمت خوراکی‌ها دارد.

طبق گزارش‌های رسمی، تورم گروه خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها به حدود ۱۳۴ درصد رسیده است. در این میان، قیمت روغن بیش از ۲۷۸ درصد، گوشت حدود ۱۷۲ درصد، لبنیات بیش از ۱۵۱ درصد و نان و غلات نزدیک به ۱۳۹ درصد افزایش یافته است.

یکی از مخاطبان نوشته: «قبل خرید هر چیزی، حتی نان هم فکر می‌کنم.» دیگری می‌گوید: «شاید باور نکنید اما برای خرید ماست و روغن هم باید موجودی حسابم را چک کنم یا قیمت چند برند را با یکدیگر مقایسه کنم.»

این حساسیت قیمتی به تمام خریدهای سوپرمارکتی تعمیم یافته است. هم‌زمان، تورم در بخش‌های غیرخوراکی نیز بی‌سابقه بوده است. در یک سال گذشته، تورم دخانیات به ۱۷۳.۸ درصد، هتل و رستوران به ۹۷.۴ درصد و تفریح و فرهنگ به ۹۰.۴ درصد رسیده است. روندی که مستقیماً به حذف یا کاهش شدید این هزینه‌ها در سبد خانوار منجر شده است.

در یک سال گذشته، تورم دخانیات به ۱۷۳.۸ درصد، هتل و رستوران به ۹۷.۴ درصد و تفریح و فرهنگ به ۹۰.۴ درصد رسیده است. این روند در پاسخ‌ مخاطبان فرارو نیز با حذف یا کاهش این دسته از هزینه‌ها بازتاب پیدا کرده است.

اولین قربانی‌های سبد خرید

در شرایطی که خریدهای ضروری با وسواس فراوان انجام می‌شود، اقلام غیرضروری تقریباً از لیست خرید بسیاری از پاسخ‌دهندگان حذف شده است. مخاطبان به‌کرات از کنار گذاشتن خرید لباس، کتاب، تنقلات، غذای رستوران، رفتن به کافه، لوازم آرایشی و کالاهای دیجیتال صحبت کرده‌اند.

برای برخی، قربانیان تورم کالاهای فرهنگی و تفریحی بوده‌اند؛ مانند کاربری که در پاسخ به حذف‌شده‌های سبد خریدش تنها نوشته است: «کتاب» یا فردی که با حسرت به حذف «پیتزا» و «کافه رفتن» اشاره کرده است.

تلخ‌ترین روایت‌ها اما به حذف خوراکی‌های مغذی برمی‌گردد؛ یکی از مخاطبان نوشته است: «به‌عنوان یک جنوبی، یک سال و نیم است که ماهی نخورده‌ام.» حتی کالاهایی با چسبندگی مصرف بالا نیز در امان نمانده‌اند و کاربری از ترک اجباری سیگار به دلیل افزایش سه‌برابری قیمت آن در یک سال گذشته خبر داده است.

کیفیت هم قربانی گرانی شد

کاهش مصرف، تنها راهکار سازگاری با تورم نبوده و افت کیفیت سبد خرید، پیامد دیگر این شرایط است. کاربری نوشته است: «مدت زیادی است لباس جدیدی نخریده‌ام و فقط لباس‌های قبلی را تعمیر می‌کنم.» هنرمندی نیز اشاره کرده که به دلیل گرانی ابزار کار، مجبور شده از مواد اولیه درجه یک به سمت متریال درجه دو  کوچ کند.

عده‌ای دیگر از افت کیفیت مواد غذایی مصرفی‌شان به دلیل انتخاب برندهای ارزان‌تر خبر داده‌اند. در این میان، گروهی نیز توان خرید نقدی را از دست داده‌اند: «خریدهایم کمتر شده و همان‌ها را هم قسطی می‌خرم؛ اقساطی که تا چند ماه بعد درگیر پرداختشان هستم.»

تنها علت نخریدن، گرانی نیست

نرخ تورم نقطه‌به‌نقطه ۸۸.۶ درصدی خردادماه 1405، اقتصاد ایران را به سطحی از افزایش قیمت‌ها رسانده که برای یافتن نمونه‌ای مشابه باید به سال‌های ۱۳۲۱ و ۱۳۲۲ و دوران جنگ جهانی دوم بازگشت. همان سالیانی که تورم سالانه به ترتیب ۹۶ و ۱۱۰.۵ درصد ثبت شده بود.

در کنار این موارد، کاهش قدرت خرید نیز پررنگ است. سربازی در این باره نوشته است: «کاهش درآمد برای من مهم‌ترین عامل است و باید با همان حقوق سربازی روزگار بگذرانم.»

گروهی نیز به تغییر اولویت‌ها و کاهش احساس نیاز به مصرف‌گرایی اشاره کرده‌اند. با این حال، تحلیل مجموع نظرات نشان می‌دهد آنچه امروز به‌عنوان «تغییر سبک زندگی» مشاهده می‌شود، غالباً یک انتخاب آگاهانه نیست؛ بلکه سازگاری اجباری با تورم، کاهش قدرت خرید و نااطمینانی نسبت به آینده است.

وقتی حداقل هزینه تامین سبد غذایی یک خانوار سه‌نفره به بیش از ۲۲ میلیون تومان می‌رسد و بخش عمده‌ای از درآمد خانوارهای حداقل‌بگیر را می‌بلعد، دور از ذهن نیست که مخاطبان از حذف کتاب، لباس، تفریحات و حتی کاهش مصرف گوشت و میوه سخن بگویند.

در میان پاسخ‌ها، عده‌ای هم گفته‌اند که در نتیجه همین شرایط اقتصادی، اولویت‌های خریدشان تغییر کرده و احساس نیازشان به بسیاری از کالاها کمتر شده است. یکی از آنها نوشته: «مصرف‌گرایی‌ام کمتر شده و دیگر مثل قبل احساس نیاز به خرید ندارم»؛ بنابراین با رجوع به پاسخ‌ها می‌توان به این نتیجه رسید آنچه به‌عنوان «تغییر سبک زندگی» دیده می‌شود، غالبا انتخابی آگاهانه نیست، بلکه ناشی از سازگاری اجباری با تورم، کاهش قدرت خرید و نااطمینانی نسبت به آینده است.

پس اگر حداقل هزینه تامین سبد غذایی خانوار سه‌نفره به بیش از ۲۲ میلیون تومان رسیده و بخش عمده درآمد یک خانوار حداقل‌بگیر را شامل می‌شود، طبیعی است که بسیاری از مخاطبان فرارو از حذف کتاب، لباس، کافه، تنقلات و حتی کاهش مصرف میوه و گوشت حرف بزنند.