یک سفر و دو پرداخت؛ چگونه اختلال بانکی اعتماد مردم را نشانه گرفت؟

فرارو- ساعت ۱۰ شب بود. ماشینی کنار خیابان توقف کرد. خانمی از آن پیاده شد، در را محکم به هم کوبید و فریاد کشید: «برو پی کارت!» بعد روی جدول کنار خیابان نشست و با تلفن همراهش شماره‌ای گرفت. به مخاطب پشت خط می‌گفت: «اصرار داشت کرایه را باید کارت‌به‌کارت کنی. برنامه‌های بانکی‌ام خراب بود و نتونستم. وسط جاده پیاده‌ام کرد.» این تنها یکی از میلیون‌ها سفری بود که زیر سایه اختلال بانکی لغو شد.

به گزارش فرارو، از ۲۳ خرداد ۱۴۰۵ به بعد، خدمات الکترونیکی چهار بانک ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات دچار اختلال گسترده شد. بانک مرکزی از این رویداد با عنوان «حمله سایبری به زیرساخت ارتباطی» یاد کرد و خبرگزاری‌ها از توقف خدمات موبایل‌بانک، اینترنت‌بانک، خودپردازها، کارت‌خوان‌ها و بخش‌هایی از خدمات کارتی خبر دادند.

چند روز بعد مقامات اعلام کردند که اختلال رفع شده است، اما گزارش‌های میدانی حکایت از واقعیتی دیگر داشت. شب دوشنبه ۱۵ تیر، بخش پرداخت اپلیکیشن اسنپ همچنان پیام خطا می‌داد. این در حالی بود که بانک مرکزی همان روز اعلام کرده بود: «تاکنون هیچ اختلال جدیدی در شبکه بانکی و بانک‌هایی که پیش‌تر با مشکل مواجه شده بودند، گزارش نشده است.» مسافر امکان پرداخت آنلاین نداشت و هم‌زمان برای راننده پیام می‌آمد که کرایه را نقدی دریافت کند.

اختلال به همین‌جا ختم نشد. مسافری برای پرداخت نقدی کرایه از خودپرداز پول برداشت کرد، اما با پیام عدم پرداخت مواجه شد. نتیجه این شد که هم پول را نقدی پرداخت کرد و هم بعداً از اعتبار حسابش کسر شد؛ یعنی یک سفر و دو بار پرداخت. مبلغ کسر شده نیز پس از پیگیری، به‌جای بازگشت به حساب بانکی به اعتبار اپلیکیشن اسنپ بازگشت. همین تضاد میان رفع اختلال روی کاغذ و تداوم آن روی گوشی مردم، نقطه شروع این گزارش است.

ابعاد یک اختلال بانکی گسترده

صبح ۲۳ خرداد، زیرساخت شرکت ملی خدمات انفورماتیک دچار مشکل شد و ارائه خدمات الکترونیکی چند بانک عمده را مختل کرد. این مشکل نه‌تنها در اپلیکیشن‌های بانکی، بلکه در کارت‌خوان‌ها، درگاه‌های اینترنتی و سیستم دریافت رمز پویا نیز مشاهده شد. چند روز بعد، بانک مرکزی دلیل آن را حمله سایبری اعلام کرد و رسانه‌ها از بازگشت تدریجی به وضعیت عادی نوشتند.

اما کاربران پس از گذشت سه هفته، همچنان از دردسرهایی می‌گویند که این گزارش مشخصاً بر تاثیر آن‌ها در سفرهای تاکسی‌های اینترنتی متمرکز شده است. تبعات اختلال بانکی هنوز تمام نشده و موجی ایجاد کرده که همچنان بر پلتفرم‌های حمل‌ونقل و زندگی روزمره مردم سایه انداخته است.

این وضعیت بی‌شباهت به اختلال ادامه‌دار GPS نیست که از زمان جنگ ۱۲ روزه تا امروز، همچنان بر سر راننده‌ها و مسافران آوار شده است.

وابستگی میلیونی به سیستم‌های پرداخت

اهمیت اختلال بانکی زمانی روشن می‌شود که بدانیم چند نفر به این سیستم وابسته‌اند. گزارش عملکرد گروه اسنپ در سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد این سوپراپلیکیشن روزانه بیش از ۵ میلیون سفر ثبت کرده است. این پلتفرم در ۱۰ شهر بزرگ، حدود ۷ تا ۸ درصد از مجموع سفرهای درون‌شهری را پوشش می‌دهد. تعداد کاربران ثبت‌نامی آن از ۸۱ میلیون نفر گذشته و سهم بازارش در حوزه تاکسی‌های آنلاین بیش از ۹۰ درصد برآورد می‌شود.

تپسی نیز در گزارش‌های خود از ثبت چند ده میلیون سفر سالانه خبر داده است. مجموع رانندگان تاییدشده این پلتفرم حدود ۲.۴۶ میلیون نفر و رانندگان ثبت‌نامی آن حدود ۱.۴ میلیون نفر اعلام شده است. برآوردهای مستقل نیز حاکی از فعالیت حدود ۸ میلیون راننده در اسنپ و تپسی است.

بسیاری از این افراد رانندگی را به بخش اصلی معیشت یا شغل دوم خود تبدیل کرده‌اند. در چنین مقیاسی، هرگونه اختلال بانکی به معنای مواجهه میلیون‌ها راننده و ده‌ها میلیون مسافر با خطاهای پرداخت، تاخیر و تنش‌های روزمره است.

روایت‌های عینی از یک بحران

برای درک ملموس‌تر تاثیر اختلالات بانکی، تجربه‌های کاربران و راننده‌ها گویاتر از هر عددی است. مریم یکی از مسافرانی است که نتوانسته بود هزینه را آنلاین پرداخت کند. او می‌گوید: «پشتیبانی پول را برگرداند، اما به حساب اعتباری‌ام در همان اپلیکیشن واریز شد. شاید من دیگر نخواهم از این پلتفرم استفاده کنم.»

مریم در ادامه می‌افزاید: «برای برگشت پول به حساب بانکی‌ام راه‌های پیچیده‌ای پیش پایم گذاشتند و گفتند تا ۷۲ ساعت زمان می‌برد. من شاید تا آخر ماه به همین ۴۰۰ هزار تومان نیاز داشته باشم. این چه وضعیتی است؟»

فرسایش اعتماد بین راننده و مسافر

فاطمه، کاربر دیگری است که تجربه مشابهی دارد. او می‌گوید: «از طریق درگاه‌های مختلف سعی کردم هزینه اسنپ را پرداخت کنم، اما به‌خاطر اختلال بانکی موفق نشدم. به راننده گفتم شماره کارت بدهد تا هر وقت سیستم وصل شد مبلغ را واریز کنم، اما او تا رسیدن به مقصد هر پنج دقیقه می‌پرسید مطمئنی واریز می‌کنی خانم؟»

او می‌گوید: «به راننده گفتم برادر من، من از بانک‌ها ناامید شده‌ام، شما دیگر از من ناامید نشو.» این جمله به‌خوبی نشان می‌دهد که اختلال بانکی چگونه روابط انسانی و اعتماد عمومی را خدشه‌دار می‌کند. راننده‌ای که بارها وعده دروغ شنیده، شکاک می‌شود و مسافری که قربانی خطای سیستم است، در نگاه راننده به چشم فردی دیده می‌شود که قصد پرداخت ندارد.

چالش‌های لغو سفر و پرداخت نقدی

بحث پرداخت نقدی خارج از سیستم تاکسی اینترنتی موضوع تازه‌ای نیست، اما با بروز اختلالات بانکی این مسئله دوباره بر سر زبان‌ها افتاد. کار به جایی رسید که برخی راننده‌ها می‌گفتند: «اگر پول نقد نداری، سفر را لغو کن.»

حتی بر سر لغو سفر نیز تنش ایجاد می‌شود. راننده تمایلی به لغو سفر ندارد تا امتیازش کسر نشود و از مسافر می‌خواهد خودش این کار را انجام دهد. برای راننده‌ای که ماشین زیر پایش است، لغو یک سفر شاید مشکل بزرگی نباشد؛ اما برای مسافری که در شرایطی اضطراری منتظر ماشین مانده، این به معنای محرومیت از خدمات به دلیل اختلالی است که هیچ‌کدام مقصرش نیستند.

تلاقی بحران بانکی و اختلال موقعیت‌یاب

حالا که اختلال بانکی به سرخط خبرها تبدیل شده است، بد نیست به مشکل سیستم موقعیت‌یاب جهانی (GPS) هم اشاره کنیم. گاهی مقصد روی نقشه برای راننده در قاره آفریقا نمایش داده می‌شود و گاهی مسافر باید راننده را دو کوچه آن‌طرف‌تر پیدا کند.

تصور کنید اختلال بانکی و خطای جی‌پی‌اس به‌طور هم‌زمان رخ دهند. در این شرایط بغرنج، استفاده از اتوبوس برای بسیاری از شهروندان انتخاب ساده‌تری است تا درگیر این حجم از اختلالات دیجیتالی نشوند.

امنیت معیشتی رانندگان در خطر است

آمارهای سال ۱۴۰۳ نشان می‌داد برخی رانندگان ماهانه درآمدهای ده‌ها میلیونی داشته‌اند، اما این ارقام در روزهای اختلال بانکی معنای دیگری پیدا می‌کنند. راننده‌ای که چندین سفر پیاپی انجام داده اما نه پرداخت آنلاین برایش موفق بوده و نه توانسته کرایه را نقدی بگیرد، عملاً چند بار به‌صورت رایگان کار کرده است.

یکی از راننده‌ها می‌گوید: «پشتیبانی به من اعلام کرد که سفرها ثبت نشده‌اند و برای پیگیری باید به بانک مراجعه کنم.» راننده دیگری نیز از تاخیر در پرداخت سهم خود گلایه می‌کرد، درحالی‌که خود پلتفرم هم اختلال بانکی را دلیل این تاخیر می‌دانست.

همه این‌ها یعنی حاشیه امنیت معیشت راننده‌ها در این مدت از بین رفته است. کسی که هزینه‌های بنزین، لاستیک و تعمیر خودرو را نقدی پرداخت می‌کند، اما درآمدش با تاخیر و خطا به دستش می‌رسد، در مسیر فرسودگی شغلی قرار می‌گیرد.

اکبر، یکی از رانندگان در گفت‌وگو با فرارو می‌گوید: «اکثریت راننده‌های تاکسی‌های اینترنتی دانشجو، کارمند یا بازنشسته هستند که این کار را به‌عنوان شغل دوم انجام می‌دهند و امکان انتخاب شغل دیگری ندارند.» بنابراین هر اختلال نه‌تنها یک مشکل فنی، بلکه فشاری مضاعف بر معیشت این افراد است.

آزمون رفاهی زیرساخت‌های شهری

بررسی این وقایع نشان می‌دهد اختلال بانکی خرداد و تیر ۱۴۰۵ صرفاً یک حادثه فنی و کوتاه نبود. این اتفاق، آزمون جدی زیرساختی بود که قرار بود زندگی روزمره میلیون‌ها نفر را ساده‌تر کند، اما با نخستین بحران ترک‌هایش نمایان شد.

تاکسی‌های اینترنتی قرار بود نماد مدرن شدن شهر باشند؛ سفری آسان، پرداختی شفاف و مسیری دقیق. اما این رویدادها ثابت کرد بدون داشتن ستون‌های محکم بانکی، تنها پوسته براقی از یک سیستم باقی می‌ماند. در این مسیر ما راننده‌ای را می‌بینیم که نگران نان شب است و مسافری که خسته از خطاها، هر روز روی لبه باریک اختلال و دعوا حرکت می‌کند.