يورش سلفيها به سياست مصر
المجله
با اعلام نتايج انتخابات مصر در مرحله نخست گفته شد كه جريان سلفيها توانستهاند بيش از 26 درصد از آرا را به دست آورند.
براي كساني كه همواره سلفيها را به كنارهگيري از سياست ميشناختند، اين نتايج شگفتانگيز بود. جرياني كه روزي حتي با وقوع انقلاب در مصر مخالف بود و حتي حاضر به تشكيل حزب يا سازماني نميشد و همه اينها را بازيهاي غرب ميدانست چگونه يكباره توانست چنين موفقيتي را در عرصه سياسي مصر به دست آورد؟
آيا وحشتي كه روشنفكران مصري از اين جريانها داشتند، بحق بود؟ سلفيهاي مصر پيرو چه تفكراتي هستند و آبشخور اصلي آنها كجاست؟ در آينده اين گروه اگر سكان سياست را در مصر به دست گيرد، چه اتفاقي خواهد افتاد؟ آيا بين اين جريان و اخوانالمسلمين كه اسلامگرايان سنتي و ريشهدار مصر هستند، سنخيتي وجود دارد و آيا بين آنها در آينده ائتلافي شكل خواهد گرفت؟
اينها پرسشهايي است كه امروزه ذهن خيلي از ناظران حوادث مصر را به خود مشغول كرده است. آنچه را كه ميخوانيد ترجمه بخشهايي از گزارشي است كه چندي پيش المجله پيرامون شناسايي سلفيها به چاپ رسانده بود. اين گزارش تا حدودي ما را با جريان سلفيهاي مصر آشنا ميكند.
شيخ در دفتر اشرافي خود واقع در طبقه نهم يكي از برجهاي مسكوني نشسته و با تلفن همراهش ور ميرود. از پنجرهاي كه از زمين تا سقف كشيده شده، نوري آزاردهنده داخل ميشود. پنجره بر رودخانه نيل مشرف است.
شيخ نوع مجازاتي را كه مصريها در صورت اجراي نظام قضايي آن بايد متحمل شوند، تعيين ميكند. ميگويد: در شريعت اسلامي براي هر نوع جرمي يك مجازات سخت نيز وجود دارد مانند تازيانه و قطع دست. شريعت براي كساني كه گناه مرتكب ميشوند جرايم سختي در نظر گرفته است. شيخ عبدالمنعم الشحات يكي از شيوخ معتبر و پرطرفدار جريان سلفيه در مصر ميگويد اكثر مصريها بعد از انقلاب با نظر او همراه شدهاند و در تكميل گفتههايش ميافزايد: به هرحال سلفيها مردم را مجبور به اجراي شريعت نميكنند. ولي ما ميدانيم كه اكثر مسلمانان طرفدار آنها هستند.
الشيخ عبدالمنعم، چاق و قدكوتاه با ريشي شبيه ريش فيدل كاسترو است. اكثر طرفدارانش نيز ريش دارند. او يكي از سخنگويان برجسته جريان سلفي در مصر به حساب ميآيد. برخلاف اخوانالمسلمين كه طي 50 سال گذشته با وجود ممنوعيت به صورت مخفي فعاليت سياسي ميكرد، جنبش سلفيها فعاليت سياسي خود را متوقف كرده بودند.
نخستين بار اين جريان در نيمه قرن نوزدهم بود كه خود را در بين نخبگان فكري دانشگاه الازهر نشان داد و تمايل به فعاليتهاي سياسي پيدا كرد. با اين حال اين جريان دست از بسيج نيروهايش برداشت و منتظر ماند تا بعد از مبارك حضور خود را اعلام كند. در ژوييه همين سال (2011) بود كه كميته صدور مجوز براي احزاب براي نخستين بار به حزب النور نيز اجازه فعاليت داد.
اين درحالي بود كه حزب فضيلت نيز ميكوشيد مجوزي براي خود دست و پا كند. اينها بعد توانستند مجموعهاي از احزاب سلفي تشكيل دهند كه در صحنه سياسي مصر هماكنون حضوري پررنگ دارند. نزاع بين مسلمانان و قبطيها از جمله كشمكشهايي است كه قدرت سلفيها را عريان ساخت. چند ماه پيش در درگيريهاي امبابه، يكي از محلههاي قاهره، دستكم 12نفر در اثر برخوردهاي خشونتبار بين سلفيها و قبطيها كشته شدند.
علت اين درگيريها به علت شايعاتي بود كه ميگفت يك زن مسيحي مسلمان شده است.
اين حادثه پس از آن اتفاق افتاد كه روزنامههاي مصري داستانهاي ترسناكي را از جريان سلفيها منتشر كردند. از آن گذشته گزارشهايي را چاپ كردند كه نشان ميداد در پي تظاهرات سلفيها برخي از مشروبفروشيها تعطيل شدهاند. روشن است كه سكولارها و ليبرالهاي مصر از سلفيها خوششان نميآيد.
حتي برخي از مسلمانان نيز همين باور را دارند. رامي السويسي يكي از اعضاي جنبش شش آوريل ميگويد: «من دين را دوست دارم اما از اين نوع دينداري خوشم نميآيد. بين اسلام و افراطگرايي تفاوتهايي وجود دارد.» از سوي ديگر مسيحيان نيز از درخشش سلفيها نگران هستند. شيخ خالد عبدالله يكي از واعظان اين جريان مسيحيان را متهم به خيانت ميكند و دليل آن را همكاري آنها با غرب ميداند.
وي ميافزايد: «اين ناراحتكننده است كه قبطيها ميروند سازمان ملل يا اروپا و ميگويند بياييد و ما را نجات دهيد. آنها همينطوري خيانت ميكنند. آنها نميدانند كه سازمان ملل در عراق و پاكستان چه كرده است. مسيحيان الان در مقابل مسلمانان ايستادهاند. آنها نميخواهند مصر يك كشور اسلامي باشد.»
برخي از ناظران معتقدند رسانهها و نخبگان سياسي مصر مقصر هستند زيرا آنها بودند كه موجب شدند تعديلهاي قانون اساسي با يك اكثريت قاطع پذيرفته شود و همين امر زمينه را براي انتخابات پارلماني زودهنگام باز كرد.
به اعتقاد آنها اين امر فاجعهبار بود زيرا بايد مصر يك دوره انتقالي طولانيتري را سپري ميكرد تا بتواند ساختار سياسي محكمتري را به وجود آورد. جمال سلطان كه وابسته به جريان سلفيها و سردبير روزنامه اينترنتي «المصريون» است، ميگويد: «در طول آن همهپرسي قدرت سلفيها براي جمعآوري تودههاي مردم به نمايش گذاشته شد. خيلي از احزاب سياسي مصر وقتي اين قدرت را ديدند خشمگين شدند.»
استفان لاكروا يكي از استادان مركز مطالعات سياسي پاريس كه سالهاي طولاني را صرف مطالعه جنبشهاي اسلامي اصولگرا كرده است، ميگويد: «شيوخ مصري حوادث خشونتبار بين مسلمانان و مسيحيان را تقبيح كردهاند. اگر به اكثر سخنرانيهاي اين شيوخ توجه شود، ميبينيم كه همه آنها خشونت را محكوم كردند و سلفيها را مورد سرزنش قرار دادند.»
وي در عين حال معتقد است كه سلفيها سازماندهي مشخصي ندارند و از يك رهبري متمركز برخوردار نيستند. لازم به ذكر است كه تاريخ معاصر سلفيها در مصر به دهه 70 قرن گذشته بازميگردد.
يعني زماني كه فعاليتهاي جماعت اسلامي مصر رشد كرد و سپس به دليل فعاليتهايش از طرف آمريكا و اروپا در فهرست گروههاي تروريستي قرار گرفت. در آن زمان بين سلفيها و اخوانالمسلمين تنشهايي وجود داشت زيرا هركدام سعي ميكردند پيام خود را منتشر و طرفداراني براي خودشان جلب كنند.
براي ايجاد هماهنگي سلفيها در اوايل دهه 80 سعي كردند شبكهاي قوي تشكيل دهند كه در جميع نقاط كشور پراكنده باشد. در همان حال پايگاه اصلي آنها اسكندريه بود و رفتهرفته طرفدارانشان بيشتر و بيشتر شد. اين جريان داراي زيرمجموعههايي بود كه تا زمان وقوع انقلاب اخير مصر تقريبا فعاليت سياسي نداشتند.
يكي از اين زيرمجموعهها گروه موسوم به «سلفيهاي فعال» است كه از دهه 90 قرن گذشته كار خود را شروع كرده است. اين گروه خود را تابع شيوخي ميدانند كه فتوا دادند اگر حاكمان طبق شريعت حكومت نكنند بدعتگذارند. اين گروه حتي شركت در انتخابات را با اين توجيه كه نوعي بدعت و خروج از شريعت است، نميپذيرفتند.
به مرور زمان تغييراتي در ديدگاههاي آنها به وجود آمد و به نوعي به دموكراسي معتقد شدند و ديديم كه در جريان رفراندوم مصر از طرفدارانشان خواستند به پاي صندوقهاي رأي رفته و به نفع اصلاحات قانون اساسي رأي دهند. با اين حال هنوز بخشهايي از اين جريان وجود دارد كه اعضاي القاعده را از دوستان خود ميدانند و معتقدند بايد با هرگونه حكومتي كه شريعت اسلامي را اجرا نميكند، مبارزه كرد.
سلفيها ميگويند تنها طرفداران اوليه حضرت محمد (ص) هستند كه به طور صحيح اسلام را اجرا ميكردند. اينگونه سلفيها معمولا عباي كوتاه ميپوشند زيرا معتقدند لباسهاي بلند بيانگر غرور و خودپسندي است. اما جمال سلطان ميگويد اين حرفها گمراهكننده است.
وي ميافزايد: «اين غربيها هستند كه خيلي به ظاهر اهميت ميدهند؛ ريش، لباس و طرز زندگي اما سلفيها پديدهاي گسترده هستند و شما ميتوانيد آنها را در محلههاي فقيرنشين ببينيد. همچنين در طبقات پيشرفته. حتي ميتوانيد آنها را در چهره يك استاد دانشگاه ببينيد يا يك بازيكن فوتبال. آنها همه جا هستند.»
استفان لاكروا ميگويد اين جنبش طي 10 سال گذشته به شدت رشد كرده است. آنها در راديوهاي تندرو سلفي حضور بارزي دارند. حسني مبارك رييسجمهور سابق مصر چند سال پيش به اين راديوها براي جلوگيري از نفوذ اخوانالمسلمين اجازه فعاليت داد. هرچند برخي خطر سياسي اين گروهها را اندك ميدانند و بيشتر آنها را به صورت يك خطر فرهنگي ارزيابي ميكنند اما گروههاي ليبرال نسبت به آينده سياسي خود در رابطه با رشد سلفيگري در مصر ابراز نگراني ميكنند.
اگر يك تاكسي بگيريد و ببينيد كه راننده تاكسي معتقد است نقاب بهترين پوشش اسلامي است در ادامه يادآور ميشود: «اما همسرم با وجود اينكه بايد بپوشد نميپوشد. چون ما در اجراي احكام شريعت ضعيف هستيم.»
اين سخني است كه 50 سال پيش شنيدن آن در مصر جزو محالات بود. البته در مصر نميتوان به طور دقيق تعداد سلفيها را معين كرد زيرا آنها يك حزب سازمانيافته و منظم يا يك جمعيت مشخص نيستند.
سلفيها مردماني هستند كه به مجموعهاي از افكار اسلامي دعوت ميكنند و خواستار بازگشت به آن دوره نخستين اسلام هستند. اين تفكرات از يك قرن پيش در مصر در حال رشد بوده است. با اين حال گرايشهاي سلفيها متنوع و تودرتو بوده و داراي تنوع فكري و ديدگاهي متعددي هستند. در واقع در هر گوشهاي از مصر ميتوان جماعتي را پيدا كرد كه ميگويد از سلف صالح تبعيت ميكند. به باور برخي از شيوخ اين جريان، تعداد سلفيهاي مصر بيش از پنج ميليون نفر است اما اين رقم تاييد نشده است.
بخشي از سلفيهاي مصر را جمعيت «انصارالسنه المحمديه» تشكيل ميدهند كه در اسكندريه مستقر هستند. يا «جماعت اسلامي» كه به شدت در صعيد مصر پراكندهاند. مثل استانهاي سوهاج و اسيوط و قنا. گروه ديگر «جماعت جهاد» هستند كه در جيزه و منيا و فيوم و بنيسويف فعاليت دارند يا «انصار سنت» كه در دلتاي نيل و خصوصا در دقهليه و كفرالشيخ حضور دارند. بخشهايي از آنها نيز در قاهره پراكندهاند.
اردوگاه سلفيها در مصر رويكردهاي متفاوتي را بروز ميدهند كه بعضي وقتها اختلافاتشان به حد تناقض ميرسد. براي مثال گروه انصارالسنه المحمديه نظام دموكراتيك را يك نظام كافر ميدانند ولي معتقدند به صورت فردي ميتوان با هدف تضعيف شر كافران در انتخابات هم شركت كرد. آنها به مشروعيت يك عمل اجتماعي معتقدند ولي به جز اهل سنت به هيچ حزبي اعتقاد ندارند.
تعداد طرفداران اين گروه به صدها هزار نفر ميرسد. آنها طرفدار سنت محمدي (ص) با برداشتهاي خودشان هستند. برخي از سلفيها هم هستند كه خودشان تاسيس يك حركت سازماندهيشده را قبول ندارند اما طرفدارانشان را به همكاري با گروههاي ديگر از جمله القاعده تشويق ميكنند. يك جريان ديگر به رهبري اسامه القوصي و محمود عامر هست كه حتي فتواي قتل محمد البرادعي را صادر كردند.
به نظر آنها عليه حاكم مسلمان حتي اگر فاسق باشد، نبايد قيام كرد. پس از انقلاب اخير در مصر اما اين گروه نيز وارد ميدان سياست شدند و حتي محمود عامر خود را براي رياستجمهوري آينده مصر نامزد كرد.
سلفيها و انقلاب مصر
به نظر سلفيها منافع انقلاب در مصر محدود و در عوض مفاسد آن فراوان بود زيرا به اعتقاد آنها در اين انقلاب شعارهاي باطل داده ميشد و منكراتي وجود داشت. بهخصوص اينكه بخش اعظمي از آنها را جوانان اينترنتي تشكيل ميدهند كه به نيروهاي سنتي - ازجمله اسلامگرايان مصر - بهايي نميدهند.
در تاريخ 29 ژانويه سلفيها اطلاعيهاي را صادر كرده و در آن گفتند: «بر كسي پوشيده نيست كه در تظاهرات اخير به اموال عمومي و خصوصي آسيب رسيد و غارت و تجاوز صورت گرفت و جامعه مصر را با بزرگترين خطرها مواجه كرد.»
در تاريخ 30 ژانويه بيانيه ديگري صادر كردند و گفتند: «از مردم مصر ميخواهيم كه اين كشور را كه قلب جهان اسلام است، حفظ كنند و اجازه ندهند كه به دست خرابكارها ويران شود.»
در تاريخ يكم فوريه اين گروه بيانيه ديگري صادر و در آن با انقلاب مخالفت كرد و گفت: «نميتوان اجازه داد كشور دستخوش هرج و مرج شود.»
اما جالب اينكه بعد از پيروزي انقلاب اين گروهها ناگهان مواضع خود را 180 درجه تغيير داده و خود را مدافعان انقلاب معرفي كردند. در چهاردهم آوريل سلفيها كنفرانسي در مسجد عمروبن عاص تشكيل داده و خواستار بازگشت به شريعت اسلامي شدند.
آنها حتي از شوراي نظامي حاكم بر مصر خواستند كه به دستورات شريعت اسلامي عمل كند. بعدها بود كه در اسكندريه تعدادي از جوانان سلفي نخستين حزب سياسي خود را پس از انقلاب به نام «النور» تاسيس كردند كه هدف نخست آن «دفاع از اجراي شريعت اسلامي» بود.
رهبران سلفي
1- محمد حسان: متولد سال 1962 در روستاي دموه مركز دكرنس از استان دقهليه است. او فارغالتحصيل دانشگاه قاهره بوده و مدتي را به عنوان استاد به تدريس حديث و شيوههاي حديثي در دانشكده شريعت و اصول دين دانشگاه امام محمد بن سعود پرداخت.
هماكنون نيز در موسسه آمادهسازي طلاب در المنصوره تدريس ميكند و در عين حال رييس اداره مجمع اهل سنت بوده و بر كانال تلويزيوني ماهوارهاي الرحمه نيز نظارت دارد. 16ساله بود كه به اردن سفر كرد و در محضر شيخ محمد ناصرالدين الالباني حضور يافت اما به دليل سربازي نتوانست به اين تعاليم ادامه دهد. او مدارج عالي را نزد علماي عربستان سعودي امثال شيخ عبدالعزيزبن باز و شيخ عبداللهبن جبرين و شيخ عبدالقادر شيبه الحمد و شيخ محمدبن صالح العثيمين طي كرد.
2- ابواسحاق الحويني: متولد سال 1956 كه نام واقعي او حجازي محمد شريف است. وي يكي از مشهورترين واعظان سلفي به حساب ميآيد كه در روستاي حوين در استان كفرالشيخ به دنيا آمد. بعضيها او را از بزرگان اهل حديث و سلفي در مصر و جهان اسلام ميدانند.
وي در مسجد شيخالاسلام ابن تيميه در شهر كفرالشيخ تدريس ميكند و برخي از سخنرانيهاي او نيز در كانال ماهوارهاي الحكمه پخش ميشود؛ جايي كه او مديريت كميته علمي برنامههاي آن را بر عهده دارد. همچنين در كانال تلويزيوني الناس نيز برنامههاي متعددي دارد.
وي فارغالتحصيل دانشكده زبانهاي خارجي در رشته اسپانيولي است. علم حديث را در 11سالگي فراگرفت و در دروس شيخ محمد نجيب مطيعي مدرس فقه شافعي حاضر شد. همچنين براي مدتي طولاني با محمد ناصرالدين الالباني همكار بود و نزد شيوخ الازهر نيز تلمذ كرد. وي نيز مدتي را نزد شيوخ سعودي از جمله شيخ عبداللهبن قعود و شيخبن باز و شيخ العثيمين درس فراگرفته است.
3- ياسر برهامي: متولد 1958 و يكي ديگر از واعظان مشهور سلفي در مصر است. در اسكندريه متولد شد و در رشته پزشكي و جراحي در سال 1982 فارغالتحصيل شد. سپس در سال 1992 از دانشگاه اسكندريه فوقليسانس پزشكي كودكان گرفت و در سال 1999 نيز توانست ليسانس شريعت اسلامي را از دانشگاه الازهر دريافت كند.
وي در تاسيس موسسه آمادهسازي طلاب در اسكندريه نقش مهمي داشت و در آن نيز به تدريس مشغول شد. تا سال 1994 كه بازداشت شد در اين موسسه توحيد و اصول وعظ را تدريس ميكرد. او مقالات متعددي منتشر كرده است كه برخي از آنها در مجله «صوت الدعوه» چاپ شد. از آن گذشته به لحاظ درسي و فقهي نيز به شرح چند كتاب فقهي و مذهبي پرداخت كه يكي از آنها شرح صحيح مسلم و ديگري تفسيرابن كثير و كتاب الايمان ابن تيميه است. به غير از نوشتن كتب، وي مجموعهاي از سخنرانيهاي ضبطشده دارد كه حول مسايل مهم امت اسلامي است.
4- محمد حسن يعقوب: متولد سال 1956 از روستاي المعتمديه مركز امبابه وابسته به استان جيزه در مصر است. پدرش يكي از بنيانگذاران جمعيت الشرعيه بود. در سال 1967 از دانشسراي معلمان ديپلم گرفت و سپس به عربستان سعودي رفت تا علم شريعت را فراگيرد.
وي داراي دو اجازه در كتب سته (مجموعهكتابهاي فقهي اهل سنت) و قرآن كريم است. از مهمترين آموزگاران او ميتوان از شيخ عبدالعزيزبن باز، شيخ محمدبن صالح العثيمين، شيخ عبداللهبن قعود، شيخ عبداللهبن غديان، شيخ عبداللهبن عبدالرحمنالجبرين، شيخ محمد المختار الشنقيطي و شيخ ابوبكر الجزايري ياد كرد.
كمااينكه وي نيز با شيخ محمد ناصرالدين الالباني رابطه داشت و نزد او تلمذ كرد. وي نيز آثار متعددي در فقه و حديث دارد و سخنرانيهاي او به صورت نوارهاي كاست پخش ميشود كه تعداد آنها به قولي به 250 نوار ميرسد. برخي از سخنرانيهاي او نيز از راديو «طريق الاسلام» پخش شده است.