دانشمندی که برای اثبات حرفش باکتری وبا را نوشید
دو روز بعد، علائم ظاهر شدند. شکمدرد، غرغر روده و اسهال خفیف آغاز شد و آزمایشها نشان دادند که باکتری وبا در مدفوع او وجود دارد. با این حال، بیماری هرگز به مرحله مرگبار نرسید و او پس از چند روز بهبود یافت.
گاهی تاریخ علم با آزمایشهایی نوشته شده که باور کردنشان دشوار است. یکی از عجیبترین آنها متعلق به دانشمندی است که برای دفاع از نظریهاش، عمداً میلیونها باکتری وبا را نوشید؛ آزمایشی که اگرچه جانش را نگرفت، اما سرانجام ثابت کرد خودش اشتباه میکرد.
در هفتم اکتبر سال ۱۸۹۲، ماکس یوزف فون پتنکوفر، شیمیدان و بنیانگذار بهداشت نوین در آلمان، در برابر جمعی از شاهدان لیوانی از محلول حاوی حجم عظیمی از باکتری وبا را سر کشید. او در آن زمان ۷۴ سال داشت و یکی از مشهورترین متخصصان بهداشت اروپا محسوب میشد.
در آن دوران، جهان پزشکی بر سر علت واقعی وبا دچار اختلاف بود. از یک سو، رابرت کخ، کاشف باکتری وبا، معتقد بود همین میکروب عامل اصلی بیماری است. اما پتنکوفر نظریه متفاوتی داشت. او باور داشت که وجود باکتری بهتنهایی کافی نیست و این میکروب تنها پس از تغییراتی در خاک و محیط آلوده میتواند بیماریزا شود. به اعتقاد او، شرایط محیطی و آمادگی بدن انسان نیز نقش تعیینکنندهای دارند.
برای اثبات این ادعا، پتنکوفر تصمیمی گرفت که امروز از نظر اخلاق پزشکی و ایمنی زیستی غیرقابل تصور است. او از همکاران رابرت کخ درخواست کرد نمونهای از کشت خالص باکتری وبا را برایش ارسال کنند. پس از دریافت نمونه، ابتدا محلول بیکربنات سدیم نوشید تا اسید معدهاش خنثی شود و باکتریها سالم وارد روده شوند. سپس در حضور شاهدان، محلول حاوی میلیاردها باکتری را نوشید و تمام اتفاقات روزهای بعد را با دقت ثبت کرد.
دو روز بعد، علائم ظاهر شدند. شکمدرد، غرغر روده و اسهال خفیف آغاز شد و آزمایشها نشان دادند که باکتری وبا در مدفوع او وجود دارد. با این حال، بیماری هرگز به مرحله مرگبار نرسید و او پس از چند روز بهبود یافت.
پتنکوفر این نتیجه را یک پیروزی بزرگ برای نظریه خود دانست. او اعلام کرد که اگر باکتری بهتنهایی عامل بیماری بود، باید به وبای شدید مبتلا میشد. از نگاه او، این آزمایش نشان میداد که برای ایجاد بیماری، عوامل محیطی دیگری نیز لازم هستند.
اما تاریخ مسیر دیگری را انتخاب کرد.
در سالهای بعد، شواهد علمی یکی پس از دیگری نشان دادند که نظریه میکروبی بیماریها درست است. بررسی همهگیری بزرگ وبا در شهر هامبورگ ثابت کرد که عامل اصلی شیوع بیماری، آب آشامیدنی آلوده بوده است، نه تغییرات خاک. همچنین پژوهشهای بعدی نشان دادند که شدت بیماری به عوامل مختلفی مانند میزان باکتری واردشده، اسیدیته معده، وضعیت سیستم ایمنی و حتی احتمال ایمنی قبلی فرد بستگی دارد. به همین دلیل ممکن است فردی مقدار زیادی باکتری دریافت کند اما تنها دچار علائم خفیف شود.
با این حال، اشتباه بودن نظریه پتنکوفر به معنای بیارزش بودن خدمات او نبود. برعکس، او یکی از پیشگامان بهداشت عمومی در اروپا بود. تلاشهای او برای توسعه شبکه فاضلاب، تأمین آب سالم، بهبود تهویه ساختمانها و ارتقای استانداردهای بهداشتی، نقش مهمی در کاهش بیماریهای واگیردار در شهر مونیخ داشت و بعدها الگوی بسیاری از شهرهای اروپایی شد. حتی منتقدانش نیز اذعان داشتند که اقدامات او جان هزاران نفر را نجات داد، هرچند توضیحش درباره علت وبا نادرست بود.
امروز، آزمایش پتنکوفر یکی از مشهورترین نمونههای «خودآزمایی علمی» در تاریخ پزشکی به شمار میرود؛ آزمایشی که هم شجاعت یک دانشمند را نشان میدهد و هم اهمیت پذیرش شواهد علمی را. او حاضر شد جان خود را برای دفاع از نظریهاش به خطر بیندازد، اما در نهایت علم با دادهها و پژوهشهای دقیقتر مسیر دیگری را نشان داد.
