نخواستم به احساسات مخاطب چنگ بزنم
گفتگو با رضا ميركريمي
میرکریمی قبول دارد كه بهدنبال نشان دادن واقعيت صرف نبوده است. ميگويد؛ شايد چيدمان حاضر؛ حسي از افسانه براي مخاطب پديد آورده باشد. قصد نداشتم به احساسات مخاطب چنگ بزنم؛ ميخواستم او را در فضايي قرار دهم كه باورش كند.
رضا ميركريمي(كارگردان سينماي ايران) بعداز ساخت فيلمهايي همچون "اينجا چراغي روشن است"، "به همين سادگي" و "خيلي دور خيلي نزديك"، فيلم "يه حبه قند" را ساخته است. فيلمي كه در آن از قهرمان خبري نيست و براساس آنچه كه خودش ميگويد؛ در اين فيلم عنصر خانواده از ساير فيلمها پررنگتر شده است. و او به نشان دادن يك خانواده بجاي قهرمان فيلم روي آورده است. حالا كه فيلم به روزهاي پاياني اكران نزديك ميشود، بيراه نبود اگر اينبار درباره تاثيرپذيري مخاطب از فيلم و روايتهايي كه او هنگام خروج از سينما با خود همراه ميكند، با ميركريمي صحبت كرده باشيم. گفتگويي كه به پايانبندي فيلم از نگاه مخاطب و تفسير آن ازسوي كارگردان بيشتر ميماند.
به نظر میرسد مخاطب در فیلم يه حبه قند متوجه ميشود كه شما نسبت به فيلمهاي ديگرتان کمی تغییر موضع دادهايد؟
به لحاظ فرم شاید کمی تغییر حس شود چون فیلم شخصیت محور نیست و تعداد شخصیتهاي اصلی زیاد است اما از موضوع خانواده و نگاه به خانواده تغییر نکرده.در فيلم به همین سادگی هم بحث خانواده مطرح بود و شاید فقط تغییر در این باشد که در يه حبه قند، همهي خانواده، قهرمان فيلم هستند.
آيا خانوادهاي كه تماشاگر در اين فيلم ميبيند؛ كمي رويايي نيست؟
واقعيت اين است كه من وجود چنین خانوادهای راخيلي رویایی نمیبینیم البته قبول دارم که دنبال نشان دادن واقعیت صرف نبودم یا اینکه فقط برشی از یک زندگی را نشان دهم، البته ممکن است چیدمان وقایع درکنار هم حسی از افسانه برای مخاطب امروزی پدید آورد که بخشی از لحن انتخابی فیلم محسوب میشود والا هرکدام از موقعیتها به تنهایی واقعی است.
بسياري از تماشاگران در هنگام ديدن فيلم بسيار احساساتي ميشدند و حس نوستالژيك به آنها دست ميداد؛ آيا هدف شما همين بود؟
واقعیت این است که وقتی یک عادتی را از دست میدهیم؛ این امر آنقدر به تدریج اتفاق میافتد که حتی نمیدانیم چند وقت است این عادت را نداریم واصولا ما ارزیابی درستی از فاصله که بین تعلقاتمان و آنچه که ما را به آرامش میرساند، نداریم لذا مخاطبی که اتفاقا فارغ از عادت روزانه میآید و فیلمی میبیند و در آن با فضایی مواجه میشود كه خاطراتش را يادآوري ميكند، جذب فيلم ميشود و دوست دارد كه فيلم ادامه پیدا کند.
ریتم فیلم كمي بيش از حد كند نيست يعني فیلم روي هچ شخصيتي تاكيد نميكند و نميايستد؟
معمولا وقتی ما به سمت قصههای ساده میرویم که با حوادث کمتری همراه است؛ معمولا ریتم قصه کند میشود و به بهانه عدم مداخله و تصرف در فضای واقعگرا، فیلم از یک سکون برخوردار میشود.
من در یک حبه قند؛ به دنبال تکرار این الگو نرفتم البته این را هم بگویم که واقعیت را برای جلب اعتماد مخاطب میخواستم واینکه نمیخواهیم به شعورش توهین کنیم و قصد دخل و تصرف جدی در فضای قصه نداریم از طرفي قصد نداريم صرفا به احساسات تماشاگر چنگ بزنيم بلکه میخواهیم او را در فضا قرار دهیم تا فضا را باور کند.
اما در طول زمان نمايش فيلم؛ مخاطبان بسياري ديده ميشدند كه با فيلم احساساتي برخورد ميكردند؟
احساسات؛ پایه شکلگیری یک اثر هنری است. در فیلمهای موقعیتمحور، تماشاگر به فراخور حال خود و تماساش با اثر؛ نسبت به آن واکنش نشان میدهد که لزومااین لحظههای حسی برای همه مخاطبین در یک نقطه از فیلم شکل نمیگیرد. البته قطعا میدانستیم که تماشاگر بخش زیادی از جزییات را نمیبیند. خوب در زندگی واقعی نیز اینگونه است و ما همه جزییات را نمیبینیم و فقط فضای کلی را میبینیم.
تفاوت این فیلم با فیلمهای قبلیام هم در همین است. در فیلم به همین سادگی؛ یک قصه خطی دارد که جزییات آن در یک رابطه علت و معلولی در امتداد هم هستند و به هم کمک میکنند. در یک حبه قند؛ بخش زیادی از جزییات در عرض هم هستند و به هم کمک نمیکنند بلکه یک فضا را میسازند و به فضا بعد و عمق میدهند که البته این شکل روایی ارتباط مستقیم با تم فیلم دارد.
به نظر ميرسد بیشتر به دنبال مطرح کردن حق انتخاب بودید؟
قصه فیلم درباره یک خانواده است که با شتاب و عجله میخواهد آخرین دخترش را به عقد کسی دربیاورد که خیلی از او شناخت ندارد. قصه درباره غفلت جمعی است و شتابی که در این انتخاب است. انگار کسی حواسش نیست که این جمع درحال متلاشی شدن است و همه سرخوشانه تصمیمی میگیرند که به فاصله گرفتن از هم منجر میشود. بیشتر داستان فیلم بحث حق انتخاب است؛ مسئلهای که در فیلم به پسند داده نشده است.
هرچند این حق انتخاب بصورت پنهانی گرفته شده ولی مخاطب در فیلم؛ آدم بد نمیبیند.
برای اینکه یک معضل اجتماعی را واکاوی کنیم دمدستترین راه این است که از زاویه شخصیتی پلید و یا دارای سوءظن موضوع را بیان کنیم و با محکوم کردن بدمن داستان، رفتار وی را هم نقد کنیم. اما گاهی نیتها؛ بد نیستند و آدمها هم آدمهای بدي نیستند ولی تصمیم و جهتگیریشان غلط است. نشان دادن این وضعیت از یک پیچیدگی برخوردار است و رفتن به سمتش هم مشکل است. اینکه بگوییم همه آدمهای خوب با همه ارادتی که بهم دارند، بازهم میتوانند حق همدیگر را نادیده بگیرند، بسیار مشکلتر از نشان دادن شخصیت منفی در فیلم است.
البته زمانی حق انتخاب داده میشود که بسیار دیر است؟
بله درست است. باید محبت بجای خودش بیان شود. خاطرم است که نویسندهای در یادداشت کوتاهی بعداز دیدن فیلم؛ نوشته بود ای کاش قاسم زودتر آمده بود. ای کاش یک کمی زودتر متوجه این بشویم که باید همدیگر را ببینیم و به هم محبت کنیم پیش از آنکه خیلی دیر بشود.
مخاطب كه با نگاه ویژه به جایگاه زن در دو سه فیلم آخر شما آشنا شده؛ اينبار این نگاه را کمی سنتی ميبيند.
پسند فیلم یه حبه قند و یا طاهره فیلم به همین سادگی؛ جنس زن توسریخور و کمتوقع نیستند بلکه افرادی هستند که روح بزرگی دارند و فکر میکنند که اعتراضشان کمکی به شرایط نمیکند بلکه فقط منتظر فرصت هستند.
منتظر فرصت ابراز عقیده میمانند یا منتظر میشوند تا طرف مقابل خود متوجه شود؟
منتظر میشوند تا طرف مقابل به درجهای از بلوغ برسد و خود متوجه شود. شاید به خاطر اینکه نیاز عاطفی و توجه را نمیتوان با اعتراض تمنا کرد. چون هر نوع توجهی بعداز این اعتراض میتواند امری تکلیفی قلمداد شود که از بار عاطفیاش خواهد کاست. برخی اوقات تحمل رنج سکوت و صبر کردن برای شنیدن جملهای محبتآمیز و کاملا خودجوش ارزشاش را دارد. مانند آنچه که جعفرآقا سر سفره شام و گویی به نمایندگی از بقیه؛ رو به پسند میگوید "دو روزه اینجاییم ولی تو رو درست و حسابی ندیدیم"
آیا این دیده نشدن زنهای خانهدار به دلیل بودن و دیده شدن زیاد نیست؟
یکی از دلایل اصلی همین است. دقیقا مانند عینک مادر در فیلم است که از بس وجود دارد و جلوی چشم است؛ دیده نمیشود. بودن بیش از حد هم ما را غافل میکند از اینکه به اطراف خود توجه کنیم.
در زمان کارگردانی؛ آیا از قبل همه مسائل و اتفاقات را مشخص میكنيد؟
بخشی از اتفاقات فیلم بصورت ناخودآگاه اتفاق میافتد و محاسبه نشده و خط کشی نشده است و سعی میکنم همان مشاهداتم در زندگی در فیلم جاری شود. کلا آدمی نیستیم که با بوكيشن و خط کش سر صحنه بروم. خودم را رها میکنم تا این اتفاق به صورت آزاد برای من بیفتد. به همین دلیل حتی معتقدم کسانی که با فیلم یه حبه قند به خوبی ارتباط برقرار کردند؛ کسانی بودند که با خط کشهایشان وارد سالن نشدند و خودشان را در جهان اثر رها کردند و دراختیار جهان اثر گذاشتند. البته شلخته نیز با یک اثر برخورد نمیکنم بلکه مهم فهمی است که زیربنای نگاه را میسازد. آن فهم باید اتفاق بیفتد و اینگونه نیست که به شکل سفارشی یا عاریتی باشد
از وضعیت اکران راضی هستید؟
مردم از اکران فیلم استقبال کردند البته ما یک اتاق فکر تشکیل دادیم و فکرهای زیادی کردیم و از فضاهای مختلف استفاده کردیم اما متاسفانه در تلویزیون یک قواعدی برای نمایش فیلم دارند از طرفی امکانات تبلیغات شهری هم دراختیار شهرداری است و تلویزیون و شهرداری بهرغم قولهایي که قبلا داده بودند، کمتر همکاری کردند البته استقبال خوب بوده است و سیر صعودی ادامه دارد.
و در رابطه با مخاطب؛ حرف پاياني چيست؟
از همه کسانی که درمورد فیلم مطلب نوشتهاند؛ تشکر کنم چه آنها که از فیلم تعریف کردند يا آنها که نقد منفی نوشتند. هر دو گروه نقش تعيينکنندهای در معرفی فیلم برای مخاطبین ایفا کردند.
گفتگواز: علي زادمهر، هادي حسين نژاد