فرار به بهای دُم؛ سازوکار دفاعی شگفتانگیز مارمولکها
تصاویری جالب از لحظه جدا شدن دم یک مارمولک، یکی از شگفتانگیزترین سازوکارهای دفاعی در طبیعت را به نمایش میگذارد، قابلیتی که به این خزنده اجازه میدهد هنگام گرفتار شدن در چنگ شکارچی، دم خود را رها کرده و جانش را نجات دهد.
مارمولکها هنگام مواجهه با شکارچیان گاهی ناچار میشوند برای نجات جان خود، دُمشان را از دست بدهند، سازوکاری دفاعی که از نظر عملکرد به پرتاب فلر توسط جنگندههای F-18 برای منحرف کردن موشکهای حرارتی شباهت دارد.
این پدیده که خودبُری دُم نام دارد، یکی از سازوکارهای تخصصی بقا در برخی گونههای مارمولک است. در ساختار دُم این جانوران، نقاط شکست از پیش تعیینشدهای در مهرهها وجود دارد که به گونهای طراحی شدهاند تا استخوان در آن نقاط بهراحتی جدا شود.
هنگامی که شکارچی ـ یا حتی یک مارمولک دیگر ـ دُم را میگیرد، عضلات ویژهای به سرعت منقبض میشوند و دُم در یکی از این نقاط شکست جدا میشود. این فرآیند تقریباً آنی است و نیازی به اعمال نیروی زیاد از سوی جانور ندارد؛ در واقع نوعی واکنش خودکار به فشار ناشی از گیر افتادن دُم محسوب میشود، نه یک تصمیم آگاهانه.
مارمولک پس از مدتی میتواند دُم خود را بازسازی کند، اما دُم جدید کاملاً مشابه نمونه اولیه نخواهد بود. دُم بازسازیشده به جای استخوان از غضروف تشکیل میشود، معمولاً کوتاهتر است و ممکن است رنگ متفاوتی داشته باشد. با این حال، این معامله برای جانور ارزشمند است، زیرا از دست دادن دُم بسیار بهتر از از دست دادن جان است.
این سامانه دفاعی طی میلیونها سال تکامل یافته و به یکی از مؤثرترین راهکارهای فرار در طبیعت تبدیل شده است، روشی که به مارمولکها امکان میدهد از حملاتی که در شرایط عادی میتوانست مرگبار باشد، جان سالم به در ببرند.
