در اینترنت ایران چه خبر است؟/ چرا هنوز هیچ چیز نرمال نیست؟

فرارو- پس از روزهای طولانی قطع کامل اینترنت جهانی که از اواخر بهمن ۱۴۰۴ شروع شد و تا اوایل خرداد ۱۴۰۵ ادامه داشت، از حدود پنجم خرداد اتصال به اینترنت خارجی به صورت محدود و کنترل‌شده برگشته است. طبق اطلاعات سایت‌های نظارتی مثل Cloudflare Radar و NetBlocks، میزان ترافیک فعلی فقط حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد سطح معمولی قبل از اختلال است. یعنی اینترنت خارجی باز شده، اما هنوز خیلی محدود و کند عمل می‌کند.

به گزارش فرارو؛ ارزیابی کارشناسان نشان می‌دهد فناوری «بررسی عمیق بسته‌های داده» (DPI) پروتکل‌های قدیمی VPN را به راحتی شناسایی و مسدود می‌کند. پروتکل‌های پیشرفته‌تری مانند VLESS با Reality مقاوم‌ترند اما همچنان نیاز به به‌روزرسانی مداوم دارند.

وضعیت مراکز داده و زیرساخت‌های اصلی

مراکز داده و شرکت‌های بزرگ ارتباطی همچنان ترافیک کشور را مدیریت می‌کنند. بیشتر ترافیک از مسیر شرکت‌هایی مثل مخابرات ایران (TCI)، ایرانسل، آسیاتک، رسپینا و همراه اول رد می‌شود. بعضی مراکز داده داخلی مثل آسیاتک وضعیت بهتری برای سرویس‌های ایرانی دارند، اما برای سایت‌های خارجی مشکل‌دارند.

مراکز داده‌هایی مثل های‌وب، صفرویک، شاتل، امین قم و ایرانسل برای دسترسی به سرویس‌های خارجی اغلب کند یا قطع هستند. مراکز خارجی مثل Hetzner و OVH هم سرعت پایینی دارند یا گاهی کاملا کار نمی‌کنند.

آدرس‌دهی اینترنتی (IPv6) حدودا صفر است و تقریبا همه ترافیک روی سیستم قدیمی IPv4 فشرده می‌شود. این فشردگی یکی از دلایل اصلی کندی و ناپایداری اینترنت فعلی است.

به زبان خیلی ساده: IPv4 مثل یک جاده قدیمی و باریک با تعداد محدود لاین است. حدود ۲۰ سال پیش ظرفیتش تمام شده و حالا همه دستگاه‌ها و سایت‌ها مجبورند روی همین جاده شلوغ حرکت کنند. IPv6 مثل ساخت جاده‌های جدید، عریض و مدرن با فضای خیلی زیاد است که سرعت بهتر، تأخیر کمتر و مدیریت راحت‌تری دارد.

وضعیت اینترنت موبایل و ثابت

در تاریخ ۲۶ خرداد ۱۴۰۵، فقط ۲ تا ۸ درصد ترافیک از گوشی‌های موبایل تأمین می‌شود و بیشتر کاربران به اینترنت خانگی (ثابت) و وای‌فای روی آورده‌اند. اینترنت موبایل به خاطر محدودیت‌های بیشتر، سرعت پایین‌تر در ساعات شلوغ و نوسانات شدید، کمتر پایدار است.

کیفیت کلی اینترنت بعد از بازگشایی، متوسط رو به پایین است. استفاده از پروتکل جدیدتر وب (HTTP/2) حدود ۸۸٫۷ درصد ترافیک را پوشش می‌دهد که پیشرفت خوبی است، اما کمتر از ۰٫۱ درصد از پروتکل مدرن‌تر (HTTP/3 مبتنی بر QUIC) استفاده می‌شود.

چرا این مهم است؟ کارشناسان می‌گویند در شبکه‌هایی با تاخیر بالا و از دست رفتن بسته‌های داده (مثل اینترنت ایران)، HTTP/2 هنوز مشکل «مسدود شدن خط» در سطح TCP دارد و در شبکه‌های ناپایدار موبایل یا وای‌فای ضعیف‌تر عمل می‌کند. HTTP/3 این مشکل را بهتر حل می‌کند.

مشکلات عمیق‌تری هم هست: حجم بالای فایل‌های سایت‌ها، بهینه نبودن تصاویر و عناصر، و ضعف در سرعت بارگذاری اولیه صفحات.

چرا اینترنت کند و ضعیف است؟

محدود کردن پهنای باند (عرض باند) بین‌المللی و نوسانات روزانه، دلیل اصلی کندی هستند. صبح‌ها بهتر است، اما عصرها (ساعات پیک) سرعت خیلی افت می‌کند. فشرده‌سازی ترافیک روی IPv4، مسیرهای محدود بین مراکز داده و سیستم‌های پیشرفته نظارت (مثل DPI) هم تأثیر زیادی دارند.

امیر رشیدی، مدیر امنیت سایبری و حقوق دیجیتال در گروه میان (FilterWatch)، در تحلیل‌های خود تاکید کرده که این محدودیت‌ها بخشی از استراتژی کنترل دسترسی است و نه فقط مشکلات فنی.

چرا بعضی سایت‌ها باز نمی‌شوند؟

سیستم «لیست سفید» باعث شده فقط سایت‌های ایرانی مثل آپارات، دیجی‌کالا، بله و سرویس‌های دولتی راحت در دسترس باشند. سایت‌های خارجی مثل گوگل، واتس‌اپ، اینستاگرام، چت‌جی‌پی‌تی و گیتهاب اغلب کند یا کاملا مسدود هستند.

چرا فیلترشکن (VPN) گاهی کار نمی‌کند؟

بررسی‌ها و نظر کارشناسان نشان می‌دهد که فناوری Deep Packet Inspection (DPI) -یعنی بررسی عمیق بسته‌های داده- الگوهای ترافیک را دقیق شناسایی می‌کند. پروتکل‌های قدیمی مثل OpenVPN و WireGuard به راحتی تشخیص داده شده و مسدود یا کند می‌شوند.

دریک میچلسون، متخصص امنیت در Check Point، توضیح می‌دهد: «دولتها به راحتی آدرس سرورهای VPN را پیدا و بلاک می‌کنند... DPI پیشرفته باعث می‌شود شبکه خیلی غیرقابل اعتماد شود.»

پروتکل‌های پیشرفته‌تر مثل VLESS با Reality یا Hysteria 2 مقاوم‌ترند چون ترافیک را شبیه مرور معمولی نشان می‌دهند اما حتی این‌ها هم نیاز به به‌روزرسانی مداوم دارند.

چرا اینترنت با بعضی وای‌فای‌ها بهتر کار می‌کند؟

اتصال به مراکز داده و اپراتورهای مختلف دلیل اصلی است. مثلاً آسیاتک گاهی مسیر بهتری نسبت به ایرانسل فراهم می‌کند.

قطعی طولانی و محدودیت‌ها باعث شده ربات‌های گوگل کمتر به سایت‌های ایرانی دسترسی داشته باشند و رتبه آن‌ها در جستجوهای جهانی پایین بیاید. در بازار هم اینستاگرام کاربران فعال، پست و لایک خیلی کمتری دارد و بسیاری کسب‌وکارهای آنلاین هنوز در حال جبران خسارت ۸۸ روز قطع هستند.

در نتیجه: وضعیت اینترنت ایران در ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ هرچند نسبت به روزهای اول بازگشایی بهتر شده، اما همچنان تحت کنترل شدید، محدود و ناپایدار است. تمرکز روی زیرساخت‌های داخلی، محدود کردن پهنای باند خارجی و سیستم‌های نظارتی پیشرفته مثل DPI، چالش‌های اصلی کاربران و کسب‌وکارهای دیجیتال هستند.