تراژدی گراندهتل قزوین؛ مرمت یا تغییر چهره تاریخ؟

به گزارش ایرنا، این روزها و در پشت حصارهای فلزی و بلند گراندهتل، ماشین‌آلات، اسکلت‌های فلزی، رفت‌وآمد کامیون‌های حمل خاک و نشانه‌هایی از ساخت‌وساز دیده می‌شود؛ در حالی که مسوولان از عملیات سبک و روند قانونی سخن می‌گویند، پرسش اصلی این است که اگر همه‌چیز مطابق ضابطه و اصول میراثی پیش می‌رود، چرا گراند هتل باید این‌چنین از چشم مردم پنهان بماند؟

در شهری مانند قزوین، هر سنگ، هر گذر، هر حیاط و هر بنایی، بخشی از یک تاریخ قدیمی است؛ تاریخی که از عهد صفویه تا قاجار و پهلوی، لایه‌لایه روی هم نشسته و هویت شهری را ساخته است، گراند هتل قزوین نیز یکی از همین نشانه‌هاست؛ ساختمانی که سال‌ها نه فقط به‌عنوان یک بنای تاریخی و ارزشمند بلکه به‌عنوان نمادی از گذار قزوین به دوره‌ای تازه از شهرنشینی، ارتباطات و زندگی اجتماعی شناخته شده است.

اما امروز نام گراند هتل نه به‌دلیل احیای باشکوه، نه به‌خاطر مرمت شفاف و نه به سبب بازگشت آبرومندانه به زندگی شهری، بلکه به‌خاطر نگرانی، ابهام و پرسش بر سر زبان‌ها افتاده است.

تصاویری که از سوی برخی فعالان میراث‌فرهنگی قزوین منتشر شده، پرده‌ از ماجرایی کنار زده که مدت‌ها پشت دیوارهای فلزی و حصارهای بلند از نگاه شهروندان و کارشناسان دور مانده بود.

آنچه در این تصاویر و مشاهدات میدانی دیده می‌شود، تنها چند اقدام ساده حفاظتی یا پاک‌سازی سطحی نیست، سخن از حضور اسکلت‌های فلزی، تیرآهن‌ها، جابه‌جایی خاک، ورود و خروج کمپرسی‌ها، فعالیت بیل‌های مکانیکی و نشانه‌هایی از پی‌ریزی و ساخت‌وساز در محدوده‌ای حساس است؛ محدوده‌ای که نه‌تنها در مجاورت گراند هتل قرار دارد بلکه بخشی از عرصه دولت‌خانه صفوی نیز محسوب می‌شود. چنین فضایی، حتی اگر یک آجر در آن جابه‌جا شود، نیازمند توضیح دقیق، نظارت مستمر و اطلاع‌رسانی عمومی است؛ چه رسد به آنکه شواهدی از مداخله‌های سنگین‌تر در آن دیده شود.

مساله فقط این نیست که چه کاری در حال انجام است؛ مساله مهمتر این است که چرا مردم، رسانه‌ها و حتی بسیاری از دلسوزان میراث‌فرهنگی نمی‌دانند دقیقا چه اتفاقی در حال رخ دادن است، مرمت بنای تاریخی، اگر واقعا مرمت باشد، نباید به عملیاتی محرمانه تبدیل شود، مرمت یعنی بازگرداندن شان تاریخی بنا، نه پنهان‌کردن آن پشت ورق‌های فلزی.

مرمت یعنی ثبت، مستندسازی، گزارش، پاسخ‌گویی و همراه‌کردن افکار عمومی، وقتی روند احیای یک اثر تاریخی از دید جامعه پنهان می‌شود، طبیعی است که اعتماد عمومی آسیب ببیند و هر صدای ماشین‌آلات، هر تیرآهن و هر کامیون خاک به نشانه‌ای از خطر تعبیر شود.

در روزهای گذشته، انتشار تصاویر مربوط به فعالیت بهره‌بردار در محدوده گراند هتل، بار دیگر موجی از نگرانی‌ها را در میان فعالان میراث‌فرهنگی ایجاد کرد، آنان می‌گویند آنچه از شکاف‌ها و روزنه‌های حصارها دیده می‌شود با روایت رسمی فاصله دارد، از نگاه این گروه، چیدمان ورق‌های شیروانی و دیوارهای بلند بیش از آنکه برای حفاظت کارگاه باشد، به پنهان‌کردن روند اجرا شباهت دارد.

آنان می‌پرسند اگر عملیات چنانکه گفته می‌شود، محدود، سطحی و تحت نظارت است، چرا امکان بازدید خبرنگاران، کارشناسان مستقل و فعالان میراث‌فرهنگی از این بنا فراهم نمی‌شود؟

این پرسش، پرسشی ساده اما اساسی است، شفافیت در پروژه‌های میراثی یک امتیاز تشریفاتی نیست؛ ضرورتی حرفه‌ای است، بنای تاریخی ملک شخصی یک پیمانکار یا بهره‌بردار نیست که بتوان درباره سرنوشت آن در سکوت تصمیم گرفت.

گراند هتل متعلق به حافظه جمعی قزوین است، دولت‌خانه صفوی نیز فقط یک محدوده عمرانی نیست، بلکه بخشی از سرمایه تاریخی ایران به شمار می‌رود، هر تصمیمی در چنین عرصه‌ای باید با حساسیت بالا، دقت علمی و مسوولیت‌پذیری اجتماعی همراه باشد.

این در حالی است که مسوولان میراث‌فرهنگی استان قزوین در واکنش به این نگرانی‌ها گفته‌اند که این اقدامات براساس مصوبات شورای فنی و تایید وزارتخانه انجام می‌شود.

همچنین تاکید کرده‌اند که بخشی از گاراژ اقتصاد با هدف حفظ کاربری اقامتی به جبهه شمالی هتل افزوده خواهد شد و این مداخله از نظر آنان قانونی و مطابق ضوابط است، درباره فعالیت ماشین‌آلات نیز گفته شده که عملیات تنها برای جمع‌آوری نخاله‌های سطحی بوده و خاک‌برداری عمیق یا نفوذ به لایه‌های تاریخی صورت نگرفته است.

اما مساله اینجاست که قانونی‌بودن، به‌تنهایی برای اقناع افکار عمومی کافی نیست، در حوزه میراث‌فرهنگی، قانونی‌ بودن باید با اصولی‌ بودن، شفاف‌بودن و قابل‌راستی‌ آزمایی بودن همراه باشد؛ ممکن است یک پروژه دارای مجوز باشد اما نحوه اجرای آن همچنان محل پرسش باشد.

اگرچه ممکن است مصوبه‌ای وجود داشته باشد، اما مردم حق دارند بدانند جزییات آن چیست، چه کسانی آن را بررسی کرده‌اند، پیوست باستان‌شناسی آن کجاست، نقشه‌های اجرایی چگونه است، مصالح جایگزین چه هستند و چه بخش‌هایی از بنا اصیل باقی می‌مانند.

وقتی در یک بنای تاریخی، پایه‌ها، بالکن‌ها یا عناصر چوبی شاخص برچیده می‌شوند، نمی‌توان صرفا با عبارت‌های کلی از کنار آن گذشت؛ اگر قرار است اجزای تاریخی مرمت شوند، باید روشن باشد که چگونه، توسط چه متخصصانی و براساس کدام اسناد و تصاویر تاریخی این کار انجام می‌شود.

اگر قرار است بخشی از سازه با مصالح جدید جایگزین شود، باید توضیح داده شود که چرا امکان حفظ مصالح اصیل وجود نداشته و این جایگزینی تا چه حد با روح معماری بنا سازگار است، استفاده از تیرآهن و فلز در جایی که هویت بصری و ساختاری بنا با چوب و مصالح سنتی تعریف شده، نمی‌تواند بدون توضیح تخصصی و اقناع‌کننده پذیرفته شود.

در مرمت بناهای تاریخی، اصل بر حداقل مداخله است، یعنی مرمتگر باید تا جایی که ممکن است، کمترین دستکاری را در کالبد اثر انجام دهد و بیشترین میزان اصالت را حفظ کند، اصل دیگر، بازگشت‌پذیری مداخله‌هاست به این معنا که هر اقدام جدید نباید برای همیشه هویت اثر را دگرگون کند یا امکان شناخت بخش‌های اصیل را از بین ببرد، حال اگر در گراند هتل، سازه‌های فلزی، پی‌ریزی‌های جدید و ساخت‌وسازهای الحاقی در حال اجراست، باید مشخص شود این اقدامات با کدام اصول مرمتی توجیه شده‌اند.

از سوی دیگر، قرارگرفتن این پروژه در عرصه دولت‌خانه صفوی، حساسیت ماجرا را چند برابر می‌کند. در چنین محدوده‌ای، زمین فقط زمین نیست، هر لایه خاک ممکن است حامل ردپای تاریخی باشد؛ از بقایای معماری گرفته تا اشیای فرهنگی و نشانه‌هایی از دوره‌های پیشین.

از این رو هرگونه خاک‌برداری، تسطیح، پاک‌سازی یا جابه‌جایی گسترده خاک باید با احتیاط کامل و زیر نظر باستان‌شناسان انجام شود؛ اینکه گفته شود عملیات تا عمق خاصی با دستگاه و سپس به‌ صورت دستی انجام شده، اگرچه در ظاهر پاسخی فنی است اما باید با مستندات دقیق همراه باشد، گزارش باستان‌شناسی، عکس‌های مرحله‌ای، نقشه ترازها، صورت‌جلسه‌ها و گزارش ناظران باید در دسترس قرار گیرد تا ابهام‌ها کاهش یابد.

در نبود همین مستندات است که گمانه‌زنی‌ها قوت می‌گیرد، وقتی خبرنگار برای بازدید مراجعه می‌کند و امکان ورود پیدا نمی‌کند، وقتی فعالان میراثی فقط از پشت حصار می‌توانند حدس بزنند چه می‌گذرد، وقتی تصاویر رسمی و مرحله‌به‌مرحله منتشر نمی‌شود، نتیجه چیزی جز بی‌اعتمادی نیست، مدیران میراث‌فرهنگی نمی‌تواند از یک‌سو از مردم انتظار آرامش داشته باشد و از سوی دیگر، روند اجرای پروژه را در سکوت و پشت دیوارهای بلند پیش ببرد.

باید پذیرفت که جامعه امروز نسبت به میراث‌فرهنگی حساس‌تر از گذشته است، مردم دیگر صرفا تماشاگر تخریب‌ها، تغییر کاربری‌ها و نوسازی‌های پنهان نمی‌مانند، فعالان میراثی، رسانه‌ها و شهروندان آگاه، نسبت به هر نشانه‌ای از دست‌اندازی به بافت تاریخی واکنش نشان می‌دهند.

این حساسیت نه مزاحمت است و نه مانع توسعه؛ بلکه سرمایه‌ای اجتماعی برای حفاظت از گذشته شهر است، اگر نهادی خود را متولی میراث می‌داند، باید این حساسیت را به رسمیت بشناسد، نه اینکه آن را با بی‌اطلاعی و حصارکشی پاسخ دهد.

گراند هتل می‌توانست نمونه‌ای موفق از احیای یک بنای تاریخی باشد؛ پروژه‌ای که با شفافیت، مشارکت کارشناسان، انتشار گزارش‌های فنی و احترام به افکار عمومی، به الگویی برای سایر شهرها تبدیل شود.

باید هر مرحله از مرمت آن به شهروندان گزارش شود؛ از آسیب‌شناسی اولیه تا انتخاب مصالح، از مستندنگاری اجزای تاریخی تا نحوه تقویت سازه، از مطالعات باستان‌شناسی تا برنامه بهره‌برداری آینده، اما آنچه اکنون دیده می‌شود، بیشتر شبیه فاصله‌گرفتن پروژه از نگاه عمومی است.

این پنهان‌کاری، حتی اگر نیت بدی پشت آن نباشد، نتیجه خوبی ندارد، در حوزه میراث‌فرهنگی، ادراک عمومی به اندازه واقعیت فنی اهمیت دارد، ممکن است مسوولان بگویند همه‌چیز تحت کنترل است اما وقتی شواهد بیرونی خلاف آرامش را القا می‌کند، وظیفه آنان توضیح بیشتر است، نه تکرار چند جمله اداری.

مردم قزوین حق دارند بدانند در بناهای تاریخی شهرشان چه می‌گذرد، حق دارند بدانند آیا گراند هتل در حال مرمت است یا در حال تبدیل‌شدن به بنایی تازه با پوسته‌ای تاریخی، حق دارند بدانند آیا آنچه پس از پایان کار خواهند دید، همان گراند هتل است یا نسخه‌ای بازسازی‌شده و بی‌روح از آن.

تجربه‌های تلخ بسیاری در کشور نشان داده که گاهی وقتی پرده‌ها کنار می‌رود، دیگر دیر شده است، بنایی که باید مرمت می‌شد، نوسازی شده؛ چوبی که باید حفظ می‌شد، با فلز جایگزین شده؛ لایه‌ای که باید کاوش می‌شد، زیر بتن رفته و هویتی که باید زنده می‌ماند، در قالب پروژه‌ای تجاری یا اقامتی حل شده است، نگرانی دوستداران میراث‌فرهنگی دقیقا از همین نقطه آغاز می‌شود: از اینکه پس از پایان عملیات، دیگر امکان بازگشت وجود نداشته باشد.

در چنین شرایطی، نخستین مطالبه، توقف روند ابهام است، نه لزوما توقف کامل پروژه، بلکه توقف بی‌خبری؛ اداره کل میراث‌فرهنگی قزوین و وزارتخانه باید به‌صورت رسمی و شفاف، گزارش کامل مداخلات انجام‌شده را منتشر کنند؛ باید روشن شود از ابتدای فعالیت بهره‌بردار تاکنون چه بخش‌هایی تخریب، برچیده، تقویت، جایگزین یا بازسازی شده است، تصاویر پیش از مداخله، حین اجرا و پس از هر مرحله منتشر شود.

باید نام مشاوران، ناظران، مرمتگران و باستان‌شناسان پروژه اعلام شود و مشخص شود مجوز الحاق بخش جدید به بنای تاریخی براساس چه مطالعاتی صادر شده و نسبت این الحاق با عرصه دولت‌خانه صفوی چیست.

همچنین ضروری است بازدیدی رسمی و مستقل با حضور خبرنگاران، نمایندگان تشکل‌های میراث‌فرهنگی، کارشناسان دانشگاهی و مسوولان مربوط برگزار شود، اگر همه‌چیز درست و اصولی است، این بازدید می‌تواند بهترین فرصت برای رفع سوءتفاهم‌ها باشد اما اگر اشکالاتی وجود دارد، همین حالا باید اصلاح شود؛ نه زمانی که اسکلت‌ها بالا رفته، بتن‌ها ریخته شده و عناصر تاریخی از دست رفته‌ باشند.

نکته مهم دیگر، تفکیک میان احیا و تغییر ماهیت است، بسیاری از بناهای تاریخی برای ادامه حیات نیازمند کاربری تازه یا تقویت کاربری گذشته‌اند، هیچ‌کس مخالف آن نیست که گراند هتل دوباره جان بگیرد و به فضایی فعال در شهر تبدیل شود، اتفاقا احیای درست بناهای تاریخی یکی از بهترین راه‌های حفاظت از آن‌هاست اما احیا زمانی ارزشمند است که روح بنا حفظ شود.

اگر بنا چنان دگرگون شود که تنها نامی از گذشته داشته باشد، دیگر با احیا روبرو نیستیم؛ با مصرف میراث مواجهیم، میراث‌فرهنگی نباید به ویترینی برای پروژه‌های ساختمانی تبدیل شود.

گراند هتل قزوین آزمونی مهم برای مدیریت میراث‌فرهنگی است، آزمونی که نشان می‌دهد آیا میان توسعه و حفاظت، تعادلی مسوولانه برقرار می‌شود یا باز هم تاریخ قربانی شتاب، منافع بهره‌بردار و تصمیم‌های پشت درهای بسته خواهد شد، این بنا به دلیل جایگاه تاریخی و موقعیت حساسش، تحمل آزمون و خطا ندارد و هر تصمیم نادرست در آن می‌تواند به آسیبی جبران‌ناپذیر منجر شود.

امروز پرسش افکار عمومی روشن است: پشت حصارهای بلند گراند هتل چه می‌گذرد؟ چرا روند مرمت یا ساخت‌وساز آن به‌صورت عمومی گزارش نمی‌شود؟ چرا خبرنگاران و کارشناسان مستقل امکان مشاهده مستقیم ندارند؟ آیا عناصر تاریخی بنا حفظ شده‌اند یا قرار است با مصالح تازه بازسازی شوند؟ آیا مداخله در عرصه دولت‌خانه صفوی با مطالعات باستان‌شناسی کافی همراه بوده است؟ و مهمتر از همه، آیا آنچه در پایان پروژه تحویل شهر داده می‌شود، همچنان گراند هتل تاریخی قزوین خواهد بود؟

پاسخ به این پرسش‌ها با کلی‌گویی ممکن نیست، عبارت‌هایی مانند مطابق ضوابط، با نظارت کامل یا براساس مصوبه زمانی ارزش دارد که با سند، گزارش و امکان راستی‌آزمایی همراه باشد و میراث‌فرهنگی عرصه اعتماد عمومی است، اگر این اعتماد از بین برود، حتی بهترین پروژه‌ها نیز با تردید و بدبینی مواجه خواهند شد.

گراند هتل نباید در سکوت تغییر چهره دهد، این بنا نه فقط متعلق به متولیان اداری، نه فقط متعلق به بهره‌بردار و نه فقط متعلق به یک پرونده فنی است. گراند هتل بخشی از تاریخ زنده قزوین است؛ تاریخی که مردم حق دارند روند حفاظت از آن را ببینند، درباره آن بدانند و نسبت به سرنوشتش حساس باشند.

اگر قرار است مرمتی انجام شود، باید در روشنایی روز و در برابر نگاه کارشناسی و عمومی باشد، اگر قرار است الحاقی صورت گیرد، باید با توضیح دقیق و اقناع علمی همراه باشد، اگر خطایی رخ داده، باید پیش از آنکه دیر شود، اصلاح شود اما اگر قرار باشد همه‌چیز پشت ورق‌های فلزی، دیوارهای بلند و پاسخ‌های مبهم پیش برود، آن‌گاه نگرانی دوستداران میراث‌فرهنگی نه‌تنها طبیعی، بلکه کاملاً ضروری است.

گراند هتل به شتاب نیاز ندارد؛ به دقت نیاز دارد. به پنهان‌کاری نیاز ندارد؛ به شفافیت نیاز دارد، به نوسازی شتاب‌زده نیاز ندارد؛ به مرمت عالمانه و وفادارانه نیاز دارد، امروز هنوز می‌توان جلوی تبدیل یک فرصت به بحران را گرفت. اما فردا، اگر کار از کار بگذرد، دیگر هیچ توضیحی نمی‌تواند چوب‌های تاریخی ازدست‌رفته، لایه‌های احتمالی آسیب‌دیده و اعتماد عمومی فروریخته را به جای نخست بازگرداند.