يكي دو نكته در باب نظريه قرائت شعر
هارولد بلوم
«مقصود من از «نظريه شعر»، مفهومي از طبيعت و كاركرد شاعر poet و شعر poetry است كه با بوتيقا poetics تفاوت دارد، كه خود در باب تكنيك تركيببندي شاعرانه است. تمايز بين مفاهيم «نظريه شعر» Theory of poetry و بوتيقا، تمايزي پربار براي معرفت است.
اين واقعيت كه اين دو با هم رابطه دارند و در بعضي موارد يكديگر را ميپوشانند، انكارناپذير است. تاريخ نظريه شعر، نه با تاريخ بوتيقا همزمان است و نه با تاريخ نقد ادبي. مفهومپردازي شاعر از خود… يا تنش بين شعر و علم …مضامين اصلي تاريخ نظريه شعر است، نه تاريخ بوتيقا.»
اين پاراگراف را از كتاب بزرگ كرتيوس، ادبيات اروپايي و قرون وسطاي لاتين نقل كردم. كتابهاي من، از اضطراب تاثير گرفته تا كارم درباره والاس استيونس، همگي تلاش براي تكوين نظريه شعر در اين معناست. در قرائت من، مفهومپردازي هر شاعري از خود، ضرورتا مفهومپردازي شعر او از خود نيز هست و آنچه در اين مفهومپردازي محوري است، مساله منشاء قدرت شعر است.
حقيقيترين منابع، ضرورتا در قدرت شعرهاي پيشتر نوشتهشده، يا بهتر است بگوييم پيشتر خواندهشده است. دریدا درباره شاعران ميگفت: «ما مثل ديگر خانوادهها، تبار و دودمان خودمان را داريم.» خانوادهها، حداقل خانوادههاي بدبخت، مثل هم نيستند، البته اگر از مفهوم فرويدي «رمانسهاي خانوادگي» صرفنظر كنيم. آنچه در برداشت فرويد محوري است، قدرت فانتزي ساختن كودك است.
متأسفانه آنچه در رمانس خانوادگي اهميت دارد، آن چيزي نيست كه والدين بودهاند يا عملا انجام دادهاند، بلكه تفسير خيالي كودك از والدينش است. كودك اسطورهاي را سر و شكل ميدهد و اين اسطوره شبيه است به اسطورههاي شاعران در باب منشا خلاقيتشان، چراكه اين اسطوره شامل داستان «بچه عوضي» نيز هست. داستان بچه عوضي، يكي از لحظات و وضعيتهاي آزادي است. بچه عوضي آزاد است، چراكه وجود او يك گسست و انفصال است و راز منشا او، راه را براي واژگون ساختن گنوستيكي سلسلهمراتب طبيعي بين والدين و فرزندان باز ميكند.
امرسون، در ايدهآليستيترين حالاتش، از شاعراني سخن ميگويد كه خدايان را نجات دادند، شاعراني كه آزاد بودند و ديگران را آزاد ساختند. من اين حرف را چنين اصلاح ميكنم كه شاعران خود را نجات ميدهند، آن هم از طريق موضعي كه نسبت به شاعران پيشين اتخاذ ميكنند و به ديگران فقط از طريق آموختن اين لحظات و مواضع است كه آزادي را عطا ميكنند.
آزادي در شعر بايد به معناي آزادي معنا باشد، آزادي داشتن معنايي از آن خود. اين آزادي به كل موهوم است، مگر آنكه در مقابل نوعي تكثر معاني پيشيني به دست آيد، كه همان سنت است و در نتيجه، در مقابل زبان است. آنگونه كه من آموختهام، زبان از دو راه معتبر ميتواند با شعر در ارتباط باشد، يكي تدريجي است و ديگري ناخواسته. به هر كدام ميتوان از طريق نظريه جادويي همه زبانها باور داشت، همانگونه كه پيروان قبالا، بسياري از شاعران و والتر بنيامين باور داشتند. در غير اين صورت، بايد به نوعي نهيليسم زبانشناختي تمامعيار باور داشته باشيم كه اصلاحشدهترين شكل آن را امروزه واسازي deconstruction ميگويند.
اما اين دو شيوه، در مرزهايشان به يكديگر بدل ميشوند. از منظر واسازي، آيروني يك مجاز نيست، بلكه در نهايت، همانطور كه پل دومان گفته است «از كار انداختن ادراك به شيوهاي نظاممند» است. از اين منظر، زبان «ابزاري در خدمت انرژي رواني» نيست. نهيليسم زباني آشكار دومان، به بصيرت جايگزين آن ميدان ميدهد: «اينك اين امكان وجود دارد كه كل فرآيند برساخته شدن رانهها، جايگزينها، سركوبها و بازنماييها چيزي نيست جز رابطه دروني استعاري و ناهنجاري كه منشا تصادف مطلق زبان است، رابطهاي كه مقدم است بر هر گونه پيكربندي figuration يا معنا.»
آيا ميتوانيم مانع از آن شويم كه اين نهيليسم زباني و نارسيسيسم زباني شاعران و معتقدان به علوم خفيه (occultists)، تبديل به يكديگر شوند؟ آيا تفاوتي بين تصادفي بودن مطلق زبان و مطلق جادويي پيروان قبالا، كه در آن زبان تماما از پيش متعين است، وجود دارد؟ در برداشت كالريج از اين منظر جادويي زبان، كه بر لوگوس يوحنايي استوار است، مجاز جزء به كل يا نماد ديگر جزء مجازها محسوب نميشوند، بلكه يا استرداد و بازپسگيري بيپايان بلاغت اجرايي performative هستند، يا بازسازي و احياي نظاممندي از درك و پذيرش معنوي. اين برداشت، البته با تغييرات و اصلاحات بسيار، همان نگاه لوگوسمحور logocentric نظريهپردازان معاصر نظير بارفيلد و اونگ است.
چه مثل دريدا و دومان، آن نظريه زبان را بپذيريم كه فقدان معنا را به ما ميآموزد، چه مثل بارفيلد و اونگ آن نظريهاي كه چندسطحي و سرشار بودن معنا را، از نظر من چندان تفاوتي ندارد. تمام آنچه من به دنبالش هستم، نظريه زباني است كه به اندازه كافي افراطي و ناسازگار باشد. نظريه شعر، در آن شكل كه من در سر دارم، با شكل افراطي هر دو نگاه به زبان شاعرانه سازگار است، هر چند با حد وسط هيچ كدام سازگار نيست. شاعران امروز يا براي آزادي از فقدان معنا، يا براي رهايي از غنا و تكثر معنا، اما مساله اين است كه اگر اين ستيز antagonism را فرو گذارند، آنگاه رقابت و كشمكش رخ نخواهد داد و والايش تازهاي ظهور نخواهد كرد. تنها كشمكش از جنس جوهر است. چرا؟ آيا اين اشتباه و غلطخواني من است كه گمان ميكنم تمام اشعار خوب بايد مبارزهجو باشند؟
اعتراف ميكنم كه تعجب كردم از اينكه تاكيد من بر شاعران و شعرهاي استخواندار و بزرگ، چنين حملات و اعتراضاتي را برانگيخته است، به خصوص از جانب ژورناليستهاي آكادميك بريتانيايي، هرچند ميدانم كه آنان در دل سنتي به شدت تضعيفشده به سر ميبرند و همچنين از سوي دشمنان آمريكاييشان، كه هنوز نمايندگان مدرنيسمي در حال افول هستند. عامل اصلي شگفتي گويا قرائت مورخاني بزرگ همچون بوركهارت، فيلسوفاني تاثيرگذار همچون شوپنهاور، محققاني ارزشمند همچون كرتيوس و فراتر از همه، خواندن فرويد است، مردي كه امروزه به همان اندازه كه وصفناپذير است، گريزناپذير نيز هست. اين نويسندگان كه براي عصر ما همان نقشي را ايفا ميكنند كه لانگينوس براي يونان باستان داشت، امر والا را برايمان تعريف كردهاند و جاي آن را در دل روحي ستيزهجو معين ساختهاند.
امرسون مقدم بر همه آنها بود، چراكه چنين تعريفي ارايه كرد و همان جايگاه را براي آمريكا لحاظ كرد. اين پيامبران ادبي به ما ميآموزند كه يونانيان و مردم رنسانس در تمام چيزهايي كه به معنويت و تفكر برميگردد با هم رقيب بودند و اگر ميخواهيم دنبالهرو آنان باشيم، از شور و عطش رقابت گريزي نيست. اما به زعم من اين بزرگان درس جديتري نيز به ما آموختهاند، درسي كه گاه به ما گفتند كه از شاعران فرا گرفتهاند. آنچه ضعيف است فراموششدني است و فراموش خواهد شد. تنها آنچه قوي است به ياد ميماند، تنها قدرت زخم زدن است كه موجب ميشود تحمل درد و قابليت سلامتي افزايش يابد. آزادي معنا به واسطه نبرد انگيخته ميشود، نبرد معنا عليه معنا. اما اين نبرد در رويارويي قرائت است كه رخ ميدهد و در آن لحظه تفسيري كه در دل اين رويارويي مستتر است. جدال شاعرانه را نوعي قرائت سخت هدايت ميكند كه من غلطخواني مينامم و در اينجاست كه بار ديگر وارد عرصهاي ميشوم كه به نظر ميرسد اضطراببرانگيز خواهد بود.
در مكالمات عادي، شايد نياز به دو كلمه كاملا متفاوت داشته باشيم براي آنچه اكنون «قرائت» reading ميناميم. قرائت آرامبخش و قرائت هشداردهنده وجود دارند و به زعم من، دومي هميشه نوعي كشمكش است. خوب خواندن مبارزه است، چراكه حتي بهترين داستانها و شعرها را ميتوان آثاري براي غلط خواندن، يا به عبارت ديگر، براي زير و رو شدن به دست خواننده دانست. نميگويم كه وفور دشواري در آثار ادبي ضرورتا معيار خوب و بد بودنشان هستند. پل والري ميگويد «خواننده زماني خوب ميخواند كه با هدفي كاملا شخصي در سرش بخواند. اين امر شايد نياز به قدرت داشته باشد و ميتواند نتيجه نفرت از نويسنده باشد.» خوب خواندن به زعم والري، اين است كه فرد پيكربندي قدرت خاص خودش را بسازد و فضاي خيالي را براي هدف شخصي خود تخليه و آماده كند. به اين ترتيب، خوب خواندن ضرورتا فرآيندي توأم با ادب و احترام نيست و شايد با استانداردهاي اجتماعي دانشگاهيان از نزاكت و مدنيت سازگار نباشد. من با شگفتي تمام دريافتهام كه خواندن شعر به همان اندازه نوشتن آن، ايدهآلشده idealized است.
هر گونه تلاش براي ايدهآلزدايي deidealize از نوشتن شعر، به خصوص در ميان شاعران ضعيف،برانگيزاننده خشم خواهد شد، اما اين خشم قابل چشمپوشي است در برابر غضب ژورناليستها و بسياري از دانشگاهيان، زماني كه مرتبه والا و رازآميز خواندني بيطرف و بياعتنا اما هنوز بارآور و خواندني بيغرض و منصف اما هنوز پرانرژي، زير سوال ميرود. معصوميت قرائت اسطوره قشنگي است، اما ما در عصر بسيار عقبافتادهاي به سر ميبريم و اين معصوميت به نظرمان بيمزه و لوس ميآيد.