"تعزيه متولی ندارد"
وقتي امامخوان با لباس سفيد خونآلود مقابل صحنه میآيد در ميان گريههاي حضار به ميانه صحنه ميرود و چرخي ميزند و ميخواند: «كشته شد حسين به دست آن لعين / بزن طبل عزا كه فخر جهان را سر بريدند.» مظفر قرباننژاد چهل و چند سالي هست كه در نقش موافقخوان تعزيه هر ساله به صحنه ميرود و واقعه كربلا را بازسازي ميكند. قرباننژاد مثل خيلي از موافقخوانها آشنايي كاملي او معتقد است كه تعزيهخواني را بايد پلهپله آموخت.
ميگويد نميشود ره صد ساله را يك شبه طي كرد و از امام خواني آغاز كرد. اما جوانهايي كه اين روزها وارد تعزيه ميشوند ميخواهند بدون طي كردن راه طولاني تعزيهخواني به شهادتخواني برسند.
استادان هنرهاي آييني سنتي معتقدند كه موافقخوانها تعزيهخوانهايي هستند كه صداي خوبي دارند و ميتوانند در رديفهاي موسيقي اجراي برنامه كنند. اما به نظر ميآيد كه برخي از تعزيهخوانها خودشان هم گرايش به موافقخواني بيشتر دارند.
در قديم اكثر كساني كه وارد تعزيه ميشدند ريشهاي در تعزيه داشتند. پدر يا پدربزرگ يا برادرشان تعزيهخوان بودند. يا حتي در محلهاي زندگي ميكردند كه يك گروه تعزيهخوان ثابت در آن محل زندگي ميكردند. تعزيهخواني بايد براساس يك سلسلهمراتب باشد. كسي كه وارد تعزيه ميشود از كودكي در نقش بچهخوان آغاز ميكردند. طبقهبندي تعزيه هم اينگونه است كه زماني كه بچهخواني ميكند اول نقش حضرت سكينه و رقيه را بازي ميكند.
بعد دو طفلان مسلم و بعد قاسمخوان ميشود. من در تدريسهايم به شاگردانم ميگويم يك طفلان مسلمخوان خوب ميتواند يك قاسمخوان خوب باشد. يك قاسمخوان خوب هم ميتواند يك علياكبرخوان خوب ميشود. اين نقشها مكمل همديگر هستند و آوازها در دل همديگر قرار ميگيرند. اگر در علياكبرخواني درآمد اولمان چهارگاه است در شبيه قاسم همان چهارگاه است اما يك پرده بالاتر در زابل است. به اين دليل كه صداي قاسمخوان چپ كوك است و يك گام معمولا بالاتر است.
كساني كه اين مجلسها نوشتهاند همه چي تمام بودند. هم شعر بلد بوده و هم موسيقي را ميشناخته است. دوره علياكبرخواني كه طي ميشود، تعزيهخوان وارد دوره شهادتخواني ميشود. اگر صداي خوبي داشته باشد شهادتخوان ميشود. اما اگر صداي تعزيهخوان ضعيف اما خوب باشد زنپوش ميشود. بعد از اينكه يك تعزيهخوان دوره شهادتخواني را به پايان برساند ديگر محاسنش سفيد شده و ميتواند امامخوان باشد.
خود شما از كي وارد تعزيه شديد؟
من اصليتم رشتی است. از همين شهر هم خدمت استادان خودم از جمله آقاي ميرصمصام از هياتي كار تعزيه را شروع كردم. در آن زمان هياتي در محلهاي كه ما زندگي ميكرديم بود به نام جوادالائمه كه هر هفته تعزيهخواني داشت. پدر من در آن حسينيه مداحي ميكرد. من هم پا به پاي پدرم ميرفتم و گاهي كمك او ميكردم. يك روز در تعزيه بچهخوان كم داشتند چون ميدانستند كه من اين نقش را بلد هستم از من خواستند كه بچهخواني كنم. با توجه به علاقهاي كه به تعزيه داشتم قبول كردم و از اينجا آغاز شد.
يادتان هست در چه نقشي تعزيهخواني كرديد؟
دختر يزيد در بازار شام بود.
از تعزيههای غريب است؟
بله. با اين مجلس بود كه وارد تعزيه شدم و معلوم شد صدايم خوب است. در قديم كساني كه استادان تعزيه بودند به عنوان معينالبكاء يا ميرزا به هياتها ميرفتند و استعداديابی میكردند. شبيه الان كه براي فوتبال به محلهها ميروند و جوانهاي با استعداد را پيدا ميكنند. هركسي صدايش خوب بود اجازه ميگرفتند و به تعزيه ميآوردند.
من فكر ميكردم كسانی كه علاقه داشتند مستقيم پيش استادان تعزيه ميرفتند و درخواست ميدادند.
اينجوری هم بود. در ضمن كساني كه انتخاب ميشدند هم علاقه داشتند. اما انتخاب هم ميشدند. هركسي نميتواند تعزيهخوان شود. بايد جوهره اصل تعزيه را داشته باشد. هم صداي خوب داشته باشد و هم بيپروا در خواندن باشد. ترسو نباشد. بعضي از بچهخوانها صداي خوبي داشتند اما در جنگ بيپروا نبودند. تا يكي از اشقيا براي بازي جنگ به مقابلشان ميآمد ميترسيدند. يا در مقابل جمع صدايشان را رها نميكردند.
شما آموزشهاي خاصي هم ديديد؟ بهخصوص درباره دستگاههاي موسيقي؟
من دستگاههاي موسيقي ايراني را در چارچوب تعزيه ميشناسم. يك دوره يكساله حفظ و اشاعه موسيقي رفتم. موسيقي مدرن با موسيقي تعزيه خيلي تفاوت دارد. اگر بخواهيم آن موسيقي را بياموزيم از موسيقي تعزيه عقب ميمانيم. اينها بعدا در دل هم ادغام ميشود و موسيقي تعزيه را از حس خود مياندازد. ما در تعزيه يك پرده و دو پرده داريم. اما ربع پرده نداريم. ما در تعزيه دوگاه يا درآمد دو نداريم. در موسيقي چنين چيزي هست. در تعزيه يك درآمد و يك اوج داريم. تنها رديفهايي كه در تعزيه هست چهارگاه و ماهور است. اما اين دستگاهها در تعزيه پخش شده است. مثلا در چهارگاه اول چهارگاه و زابل ميخوانيد اما حصارش ميرود در آخر تعزيه حضرت عباس. كل رديفها ميچرخد اما هركدام جاي خودش هست.
الان براساس سلسلهمراتب موافقخواني شما امامپوش هستيد؟
نه من همه نقشها را بازي ميكنم. رشته اصليام شهادتخواني است. كسي كه در راس شهادتخواني قرار ميگيرد هم امامخواني ميكند و هم حضرت عباس ميخواند. آخر همه امامخواني است. بايد از يك سني گذشت تا به اين مرحله رسيد. صدا كمي ضعيفتر ميشود و سوز بيشتري دارد.
شما گفتيد زنپوش هم ميشويد؟
بله، در تعزيه بازار شام و تعزيه حضرت زهرا (س) زنپوش هم ميشوم. جايي هم كه شهادتخواني هست شهادتخواني ميكنم.
سالهاي زيادي در حوزه تعزيه حضور داريد آيا نگاه مردم در اين سالها به تعزيه تغيير كرده است؟ البته شما موافقخوان هستيد و خوب بيشتر از مخالفخوانها مورد لطف مردم هستيد.
تعزيه هنري است كه بستگي به خود هنرمند دارد. هنرمندي هست كه شهادتخواني ميكند اما محبوبيتي كه بايد را به دست نميآورد. به اين دليل كه راهش خطا است. الان تعزيهخوانها به خواندن آهنگهاي مبتذل روي ميآورند. سبك و سياق اصل جوهره را ندارند. برعكسش مخالفخوان داريم كه چون كارش را بلد است مردم دوستش دارند. همين آقاي اسماعيل محمدي كه در گروه ما مخالفخوان است و از تعزيهخوانهاي بسيار هنرمند است يكي از پرطرفدارترين مخالفخوان تعزيه است و مردم دوستش دارند.
مخالفخواني است كه هم شمرپوشي ميكند و هم گريه در دستش هست. با شمرپوشي از مردم گريه ميگيرد. اولياخوان داريم كه با صداي خيلي قشنگش هم نميتواند از مردم اشك بگيرد. اين يك فن تعزيه است كه به مرور زمان و به فكر و تجربه به دست ميآيد. خيليها صداي قشنگي دارند و فعاليت ميكنند. اما آن تجربه را بايد حداقل مثل من 42 سال رنج ببرد. نسل جواني كه الان به تعزيه ميآيند اكثرا نواري هستند. الان ما بچهخوان در تعزيه كم داريم. خيلي مسايل هست كه نميشود گفت. اما درنهايت بياعتماديها و بيفرهنگيها باعث شده خانوادهها به بچههايشان اجازه ندهند كه به تعزيه وارد شوند.
اگر قديم مردم با جون و دل بچهشان را ميفرستادند ذاكر شود الان حتي پول هم بدهيد نميگذارد بچه بيايد و تعزيهخواني كند. جو تعزيه مسموم شده است و اين ناشي از فرهنگي است كه وارد ديدگاه ما شده است. الان در خيلي از تعزيهها آهنگهاي مبتذل خوانده ميشود.
تعزيه كه براساس طومار و متن خوانده ميشود. مگر ميشود كه دست به تركيب تعزيهها زد و با آهنگهاي امروزي آن را تلفيق كرد؟
بله كم نيستند تعزيهخوانهايي كه دست به شكل اصلي تعزيه ميزنند. از آن تعزيهخوانها هم كه سوال ميكني چرا اين آهنگها را ميزني؟ مگر ما در تعزيه آهنگ نداريم؟ رديف موسيقي نداريم؟ چرا آهنگ تركي يا آهنگ فلان خواننده را در تعزيه ميخواني؟ جواب ميدهند كه آهنگ تركي ميزنم براي جوانان. براي اينكه آنها خوششان بيايد. فلان آهنگ را ميزنم براي پيرمردها، پلنگ صورتي را هم ميزنم براي بچهها.
يعني آهنگهاي اين جوري هم زده ميشود؟
بله فراوان ديدم كه تعزيهخوانها از اين آهنگها بهخصوص براي تعزيههاي غريب استفاده ميكنند. پس براي امام حسين چه آهنگي ميزنيد؟ اصلش را گم كردهايم. اين همان هجوم فرهنگي غربي است كه وارد تعزيه شده و خيلي هم تاثير گذاشته است و هر چه ما فرياد ميزنيم كسي حرفهايمان را نميفهمد؛ چون تعزيه متولي ندارد. كسي نيست كه جلوي اين جور بدعتها را بگيرد يا به جامعه تعزيه خبر بدهد كه فلان تعزيهخوان دارد راه اشتباه ميرود و شما جلويش بياستيد. در گذشته تعزيهخوانها در گروههاي مختلف بودند و در كنار هم كار ميكردند. الان تعزيهخواني تكتك شده است.
همين الان هركدام از ما مربوط به يك گروه هستيم. آقاي موسوي به من، آقاي آبايي، آقاي محمدي و آقاي قاسمي زنگ زده گفته بيايد اينجا اجرا داشته باشيد. در قديم من براي خودم يك گروه داشتم و با گروهم كار ميكردم. اگر من در گروهم خطا ميكردم؛ چشمم، نگاهم، خواندنم و حركتم و حتي دير و زود آمدنم اشتباه ميشد بلافاصله مسوول گروه به گروههاي ديگر اعلام ميكرد اين تعزيهخوان مشكل دارد. اين تعزيهخوان را تا خودش را اصلاح نكند در هيچ گروهي راه نميدادند. اين گروهها كه از هم پاشيد هجوم فرهنگي هم تعزيه را بر هم زد.
يعني الان اين گردآمدن نخبگان تعزيه به نظر شما نميتواند كمك كند كه يك سيستم يكنواخت در تعزيه به وجود بيايد؟
بايد ما صاحبي داشته باشيم. تا متولي نباشد هر كسي راه خودش را ميرود.
الان معينالبكاي ثابتي وجود ندارد؟
نه همه ما براي خودمان معينالبكا هستيم. نسلي كه الان در تعزيه ميآيند دو گروه هستند. يا صدايشان خوب است و هنوز پلهپله شروع نكرده، ميخواهند شهادتخوان شوند. يا صدا ندارند شمرخوان ميشوند. يعني قانون پيشرفت پلهپله را كه در تعزيه داريم الان اجرا نميكنيم. هركسي ميآيد ميخواهد به آخرين حدش برسد. به هر ترفندي هم دست ميزند تا جايگاهش را حفظ كند. اما اگر گروهي باشد سلسلهمراتب رعايت ميشود. بعد رفتار شخصي تعزيهخوانهاست كه مناسبشان اين هنر نيست.
در زمان جواني يكبار من با يك دست كت و شلوار لي كه مد بود رفتم سر كار. علياكبرخوان بودم. خدا رحمت كند صمصام را گفت از فردا ديگر اين لباس را نميپوشي. ذاكر امامحسين درست لباس ميپوشد. لباس حسيني ميپوشي و ميآيي. الان تعزيهخوان جوان آستين كوتاه ميپوشد دكمههايش هم باز است و ميآيد تعزيه. اين ريخت تعزيهخوان نيست. نوازنده شيپور آديداس قرمز پوشيده آمده در تعزيه پايش را هم روي پايش انداخته. مردم هم نگاهش ميكنند. ميگويم آقا تو معني التماس دعا را ميداني؟ اين لباس، لباس ذاكر امام حسين نيست. آن كسي كه به تو التماس دعا دارد به هنر من اعتقاد دارد.
تعزيه روز به روز در حال پسرفت است؛ كي به قهقرا برويم خدا عالم است. اينكه اينجا تعزيه خوانده ميشود و ميگويند، تعزيه رواج دارد رواج سياسي است. رواج حسيني نيست. رواج حسيني نبايد بيايد جلو تئاتر شهر به دستور وزارت ارشاد بخواند. بايد تكيهاي باشد و شما در آن اجراي برنامه كنيد. من سال 60 همين جا فرياد زدم. گفتم بيايید دست به دامن امام حسين شويم يك حسينيه راه بيندازيد و تعزيهخوانها را موظف كنيد هفتهاي يكبار - نه هر روز - تعزيهخواني كنند. اگر تعزيهخواني نكردند اجازه كار بهشان ندهيد. اينها كه متولي كار مذهبي هستند اين كار را بكنند. وقتي تكيه باشد كارهاي شهرستان هم بيايد. يك هفته اصفهان هفته ديگر جاي ديگر. اين نسخ هم شناخته ميشوند و دست پژوهشگران هم براي تحقيق باز ميشود. توريست خارجي هم كه بيايد دعوتش ميكنيد بيایید نمايش سنتي ما را ببينيد. اما متاسفانه مقوله تعزيه جا نيفتاده است.
فكر ميكنيد چه چيزي مانع اين جريان است؟
درد تعزيه اسمش است. اين اسم مال اين كار نيست. تعزيه يعني عزاداري. ما عزاداري ميكنيم؟ در استان خراسان به مجلس ختم ميگويند تعزيه. ما داريم نمايش اجرا ميكنيم. اين عزاداري صرف نيست. اسم اين كاري كه ما ميكنيم شبيهخواني است. حالا چون به قول اين تئاتريهاي مدرن تراژدي دارد، ميگويند تعزيه است. اين اسم باعث شده فضاي كار تعزيه به غربت بنشيند و فقط در محرم و صفر ديده شود. اما ما بيش از 400 مجلس تعزيه داريم كه در طول سال هم ميشود اجرا كرد. تعزيه اصلي داريم؛ تعداد زيادي تعزيه مضحك داريم. منتها تا جاي ثابتي نداشته باشيم و كسي متولي تعزيه نباشد وضع همين خواهد بود.