روايت مجتبي راعي از فيلمسازي در كربلا
مجتبي راعي در«عصر روز دهم» اعتقادات واحد مذهبي مردم ايران و عراق را عنصري براي از بين بردن كينهها به كار ميبرد و عقيده دارد مسببان اصلي جنگ ايران و عراق، بزرگترين هدفشان جدايي كشورهايي بود كه مسلمان شيعه زياد دارند.
او معتقد است تنها چيزي كه ميتواند اين كينه را از بين ببرد، اعتقاد واحد مردم اين دو كشور به ائمه اطهار است. تلفيق عزاداري طواريج اوج بيان اين ديدگاه است. در آستانه تاسوعا و عاشوراي حسيني گفتوگويي داشتيم با نويسنده و كارگردان «عصر روز دهم.»
ساختن فيلم درباره عاشورا از كارهاي سختي است كه كمتر كارگردانان ايراني به سراغش رفتهاند. شما در روز دهم اين كار را كردهايد بهخصوص كه در شهر كربلا اين فيلم را ساختهايد.
اين براي اولين بار بود كه دوربين فيلمبرداري وارد شهر مقدسي ميشد، بكر بودن منطقه و عدم شناخت مردم از فيلمبرداري باعث ميشد عكسالعملهايي مثل گرفتن دو انگشت رو به دوربين و غيره نداشته باشند. اما از طرفي، اگر احتياج به سياهي لشكر داشتيم كسي نبود، بههركس ميگفتيم تعجب ميكرد.
هيچ امكاناتي وجود نداشت. حتي ما نتوانستيم در آنجا پرژكتور پيدا كنيم. هم در ايران و هم در عراق، آدمهايي مطلقانديشي هستند كه ميگويند: به ايندليل كه عراق با ما جنگ كرده، هر عربي منفور است. در آنجا هم تندروها وجود دارند كه ميگويند، چرا ايرانيها به كشور ما ميآيند و در كشور ما شبيه كشور خودشان رفتار ميكنند؟
به دوربين خيلي حساسيت نشان ميدادند و ميگفتند: اصلا براي چي و با چه حقي اين كار را انجام ميدهيد؟! عكسبرداري در مناطق زيارتي را درك ميكردند؛ اما ما متوجه شديم، در محلههاي ديگر نميتوانيم بهراحتي كار كنيم.
براي همين فكر كرديم يكسري صحنههاي اصلي را آنجا بگيريم و بقيه صحنهها را در ايران بازسازي كنيم. حسن ربعپرور (طراح صحنه فيلم) گفت: تقريبا ساخت لوكيشن غيرممكن است؛ مگر با يك بودجه باز و يك سال زمان تا بتوانيم دكورها را بسازيم. زيرا معماري عراق خيلي با ايران فرق داشت.
با وجود تمام اين مشكلات به فيلمبرداري ادامه داديد...
آقاي محمدي با آقاي مسجدجامعي تماس گرفتند. ايشان ما را به آقاي شهرستاني، داماد آيتالله سيستاني معرفي كردند و گفتند: همين قدر كه به من اطمينان داريد به ايشان هم داشته باشيد. در ضمن وزارت امور خارجه آن زمان هم با ما همكاري كرد تا مسايل قانوني را حل كنيم. آقاي شهرستاني هم از دوستانشان در عراق خواستند كه با ما همكاري كنند. اگر اين كانال براي ما وجود نداشت، ما از طريق قانوني نميتوانستيم كارمان را انجام دهيم. مثلا وقتي ميخواستيم در يكي از محلههاي فقيرنشين فيلمبرداري كنيم، به ما اجازه ندادند و گفتند شما ميخواهيد ما را تحقير كنيد.
و ميخواستند با ما درگير شوند. و اگر پليس هم ميآمد، درنهايت به ما ميگفت: برويد جاي ديگري فيلمبرداري كنيد. چون هيچ وقت به دليل فيلمبرداري ما، با مردم محل درگير نميشدند. با وجود اينكه كار ما مخفيانه نبود و با وزارت داخله عراق هماهنگ شده بود اما از طريق تشكيلات آقاي سيستاني همه چيز حل شد و اگر كمكهاي ايشان وجود نداشت اصلا عصر روز دهم ساخته نميشد.
تلفيق داستان فيلم با واقعه عاشورا به چه دليل بود؟
سناريوي فيلم طوري جلو ميرفت كه اوج آن، در عصر روز دهم محرم، يعني روز عاشورا باشد. طواريج، رسمي قديمي است كه در عصر روز عاشورا حدود چند ميليون عزادار از تمام قشرها در آن شركت ميكنند. علما، روشنفكران، مردم عادي هرولهكنان و بر سروسينه زنان براي يادآوري حادثه عاشورا به سمت مرقد حسيني ميدوند و ذكر ميگويند. اين مراسم از نام روستا و قبيلهاي در نزديكي كربلا گرفته شده است. ظاهرا اهالي اين روستا در زمان حسين بن علي در واقعه كربلا ميخواستهاند به ياري حسين بروند.
بعد از نمازظهر، زماني كه آماده حركت براي كمك به امام بودند؛ پيكي ميآيد و ميگويد: به چه كسي ميخواهيد كمك كنيد؛ همه را كشتند. تمام اهالي ده راه ميافتند به طرف صحراي كربلا، جايي كه امام حسين و يارانش كشته شده بودند از آن سال به بعد، ديگر شيعيان عراق هم به آن روستا ميروند و از آنجا تا كربلا را ميدوند. طواريج، يك عزاداري خالص است و فضاي عجيبي دارد. مثلا مراسم قمهزني در كربلا خيلي جدي بود و چهره جالبي هم نداشت.
چند صحنه اوج فيلم در عاشورا مي گذرد؟
آدمهاي خاصي به اين شكل عزاداري ميكردند. اما در عزاداري طواريج، پيام عاشورا پيدا بود. به علت خلوص اين عزاداري ميخواستم صحنه اوج سناريو در آن باشد. جايي در فيلم گفته ميشود: وقتي«رحمه» دختر ايراني بيمارياي لاعلاج ميگيرد؛ براي شفايش نذر ميكنند كه هر سال در كنار حرم حضرت ابوالفضل چاي بدهند. نذر چاي ابوعلي در كربلا خيلي مهم است.
ابوعلي يعني پدر علياكبر. يعني چاي امام حسين بسيار خوشمزه و گرم است. عزاداران از اين چاي خيلي استقبال ميكنند. در فيلم، وقتي جستوجو قطع ميشود، يك اميد بيشتر باقي نميماند، اينكه امسال هم نذرشان را ادا كنند. اوج داستان، لحظهاي است كه مادر ايراني و عراقي يكديگر را در كنار حرم حضرت ابوالفضل ملاقات ميكنند. از ديگر نكتهها در فيلم زماني است كه محسن محمود، منكر ايراني بودن دختر ميشود.
در درگاه حرم، دختر ايراني از او ميپرسد، آيا«رحمه» خواهر من نيست؟ او در پاسخ ميگويد: جايي اين سوال را از من پرسيدي كه نميتوانم در حضورش دروغ بگويم. به اين شكل اعتقادش به حل مساله كمك ميكند. من دلم ميخواهد ما مسلماناني كه ادعا ميكنيم پيرو امام حسين هستيم؛ در حضورش كه دايم است، دروغ نگوييم.