«ستاره دوردست» و فرزندان یک کودتا
احمد غلامی در یادداشتی در شرق ،نقدی بر رمان «ستاره دوردست» نوشته و این رمان را يكي از فرزندان نویسنده به حساب آورده كه مثل ديگر آثار روبرتو بولانيو در كودتا متولد شده است:
يك شيليايي در روز دوشنبه به من گفت هيچ شيليايي باور ندارد كه فردا سهشنبه است.
ماركز
رودريگو فرسان، نويسنده آرژانتيني درباره روبرتو بولانيو ميگويد: «روبرتو زماني بهعنوان نويسنده ظهور كرد كه آمريكاي لاتين ديگر هيچ اعتقادي به آرمانشهر نداشت. زماني كه بهشت، جهنم شده بود و حسي خوفناك، كابوسهاي بيداري و گريز مدام از وقايع وحشتناك بر رمان او سايه انداخته بود.» او باز ميگويد: «كتابهاي او سياسي هستند، اما ستيزهجويانه يا عوامفريبانه نيستند.
بيشتر تداعيكننده رازگونگي هيپيها هستند. بولانيو متفاوت است. از اين نظر كه هويتي سيال دارد درحالي كه ماركز كلمبيايي، يوساي پرويي و فوئنتس مكزيكي همه در مهمترين آثارشان هويتي نزديك به سرزمين مادريشان دارند اما بولانيو شخصيت اصلي رمانهايش را از اين كشور به آن كشور سرگردان و آواره ميكند و ماموريتشان محكوم به نااميدي است.»
اگرچه مهمترين رمان روبرتو بولانيو، رمان «2666» است كه سه سال پس از مرگش جايزه حلقه منتقدان كتاب ملي را در سال 2008 گرفت، اما «ستاره دوردست» با حجمي بسيار كمتر از آن رمان كه رماني «1111» صفحهاي است، شوكي تكاندهنده است كه «پدرو پارامو»، شاهكار خوان رولفو را به ياد ميآورد، البته هيچ نزديكياي، نه در سبك و نه در فضا بين اين دو رمان وجود ندارد. وجه مشترك اين دو رمان فقط در اين نكته نهفته است كه خوانندگان را از زير سايه سنگين نويسندگاني چون ماركز، فوئنتس و يوسا بيرون ميكند و دنيايي پيشروي آنان ميگذارد كه با وضعيت آنان بسيار سازگار است. به همين دليل فكر ميكنم خوانندگان فارسيزبان در درك و دريافت لحظههاي حسي اين رمان بسيار آمادگي دارند.
اپيزود زندگي روبرتو بولانيو در سال 1973، اصليترين اپيزود زندگي اوست، چون تاثير وقايع اين سال در همه آثارش تجسميافته است. او در 1973 براي پيوستن به صف انقلابيون و حمايت از دولت سوسياليست سالوادور آلنده از مكزيك به شيلي ميآيد و پس از كودتاي پينوشه عليه آلنده، كودتا عليه آرمان به اتهام تروريست بودن به هشت سال زندان محكوم ميشود، اما تراژدي كودتا رخ طنزگونهاش را به او نشان ميدهد و بولانيو توسط دو نفر از همكلاسيهاي سابق فراري داده ميشود. اين شوخطبعي روزگار در آثار بولانيو ردي از طنز تلخ در هنگامه شكنجه و بحران بهجا ميگذارد. بولانيو اين تجربه شگفتانگيز را در داستان «كارت رقص» به تصوير ميكشد.
«ستاره دوردست» پر از تضادهاي حسي است، مثل كودكي بولانيو كه پدرش راننده كاميون است و بوكسباز، اما روبرتو لاغر و نحيف و نزديكبين است و خوره كتاب. بچهاي نااميدكننده كه هيچكس آيندهاي برايش متصور نيست. بچههاي مدرسه آزارش ميدهند و او انزوا را برميگزيند.
رمان «ستاره دوردست» يكي از فرزندان بولانيو است كه مثل ديگر آثارش در كودتا متولد شده است. دقيقتر بگويم نطفهاش در آرمانگرايي - انقلاب - بسته و در كودتا متولد شده است. براي همين نويسنده در اين رمان با شيبي ملايم از فضاهاي ملايم و آهنگين به سوي خشونتي عريان سرازير ميشود. فضاي لطيف بين چند دانشجوي شاعر كه بيشتر آميزهاي از رقابتهاي ادبي و عاشقانه است، آرامآرام به سوي خشونتي بيبديل سوق داده ميشود.
«كارلوس ويدر» يا آلبرتو روييز- تاگل شخصيت بينظيري است كه در اين جمع دانشجويي در كارگاه شعرخواني خوان اشتاين به شعرخواني ميپردازد. او موقر و متين است و ذهني شفاف دارد. در ميان پسران فقط او بر دختران جلسه اثري چشمگير دارد و در رقابتي عاشقانه با راوي و دوستش بيبيانو موفق ميشود مخ خواهران دوقلوي گارمنديا را با خونسردي بزند و راوي و دوستش را حسرت به دل بگذارد. او حتي از مارتا خيکي هم بگينگي دل ميبرد. اما اين دلبريهاي عاشقانه پاياني غمانگيز و بهتر بگويم پاياني رعبانگيز دارد. روبرتو بولانيو در آغاز رمان و انتهاي فصل اول آنچنان خواننده را شوكه ميكند كه بعيد است خوانندهاي پس از پايان اين فصل بتواند كتاب را كنار بگذارد.
بهترين توصيف درباره اين فصل اين است كه نويسنده به سرعت تير خلاص را شليك ميكند. سراشيبي فضاي شاعرانه رمان به سوي فضايي خشن و تهوعآور چنان هنرمندانه صورت ميگيرد كه نتيجه آن فقط و فقط بهت و سكوت است. اين سراشيبي به سوي خشونت در فصل دوم نيز تندتر ميشود. در تضاد بين فضاي غمانگيز زندان و آسمان نيمهابري آن روز كه به ناگاه هواپيمايي در آن ظاهر ميشود و با چرخ زدنهاي خود در دل آسمان شعر مينويسد، اشارت عميقي وجود دارد به انسانهاي آرمانباخته زندان و ريزهخواران كودتا كه در عرش سير ميكنند.
اين بازي آرمان در بند، كودتاي در اوج و بازي شعر، ابر و آسمان چنان تضاد زيبايي خلق ميكند كه همهچيز آرامآرام با هماهنگي به ورطه سقوط و خشونت ميرود. آنكه در اوج آسمان است و همدستان با عوامل كودتا، كسي نيست جز كارلوس ويدر كه قبلا آلبرتو روييز- تاگل دانشجوي شاعر حلقه خوآن اشتاين بود. اكنون ويدر ستوان نيروي هوايي است با مسلكي شاعرانه كه با شعرنگاري در آسمان به شهرت رسيده است. در همين ايام خيليها ناگهاني ناپديد ميشوند مثل خصلت كودتا كه عدهاي را پيدا و عدهاي را ناپيدا ميكند. خواهران دوقلوي گارمنديا اولين قربانيان اين بازي وحشت هستند.
كارلوس ويدر با ايمان شاعرانه شعر و جنايت را شانه به شانه هم پيش ميبرد. جاهطلبياش براي دگرگون كردن شعر شيلي او را به جنايت حيرتانگيز واميدارد. رفتارش تجلي تقابل شعر و نازيسم است. در واقع تبديل شدن آلبرتو روييز- تاگل به ويدر بيانگر سرنوشت خود شيلي است كه از آلنده به پينوشه تبديل ميشود. ويدر نماينده واقعي و گاه انتزاعي خود شيلي است.
ابتكار هنرمندانه و خلاقانهاش در ويرانگري است. او اين ابتكار خلاقانه را كه آميزهاي از شعر و نازيسم، عشق و خشونت است در نمايشگاه عكسي از قربانيانش در جمع اصحاب كودتا به نمايش ميگذارد. گالري عكسي در اتاق خواب برپا ميكند و همهچيز در يك مراسم آييني به سراشيبي سقوط هل داده ميشود. اين گالري دهشتناك عكس چنان تاثير رعبآوري دارد كه نيمي از نمايندگان خشونت ميهماني را به سرعت ترك ميكنند و ويدر نشان ميدهد جنايت آگاهانه و شاعرانه كمال همه جنايتهاست.
در اين نمايش عكس، هنر و جنايت چنان به يكديگر گره ميخورند كه خواننده، كارلوس ويدر را مستحق ستايشي نفرتانگيز ميداند. ويدر نشان ميدهد جاهطلبي انسان و جنون زيبايي شناختياش مرزي ندارد. حتي آن را ميتوان در ميان عكسهايي از بدنهاي مثلهشده ديد. ويدر در اوج خلق اين هنر جنايت به ته جاهطلبياش ميرسد و پس از آن به انزواي ناخواسته قدم ميگذارد تا مثل ديگر كودتاچيان به مرگي غيرمنتظره دچار شود. راوي داستان، بيبيانو، خوآن اشتاين و ديگوسوتو و كارلوس ويدر در يك چيز مشتركند. آنان فرزندان كودتا هستند و هركس در وضعيت ناممكن نقش خودش را بازي ميكند.
اهميت و جذابيت رمان «ستاره دوردست» به گريزهاي داستانياش است، خرده داستانهايي كه در دل داستان اصلي روايت ميشوند مانند داستان ناپديدي و سرنوشت اشتاين و سوتر. اما از همه جذابتر داستان لورنزو است. لورنزو در كودكي دستهايش را به دليل بالا رفتن از تيرهاي برق فشار قوي از دست ميدهد. لورنزو زندگي رقتباري دارد كه نميتواند تحمل كند و تصميم به خودكشي ميگيرد. داخل آب ميپرد. در عمق دريا و در مرز ميان مرگ و زندگي، زندگياش را مثل فيلمي مرور ميكند و دوباره به زندگي ايمان ميآورد.
تلاش ميكند تا خودش را از مرگ خودخواسته نجات دهد. با نداشتن دست اين آزمون بزرگي است براي او كه در آن موفق ميشود و با خودش ميگويد: «در وضعيت سياسي - اجتماعي فعلي خودكشي كاري است مزخرف و مهمل، چه بهتر كه شاعري مخفي شوم.» يكي ديگر از شخصيتهاي بهيادماندني رمان «ستاره دوردست» رومرو، پليس جنايي است. كسي كه به كمك راوي داستان ويدر را مييابد. رومرو شخصيتي ناب و متناقض دارد، آدمي دوستداشتني و مزاحمي سختكوش كه موي دماغ است. اگرچه او از پس كارلوس ويدر برميآيد اما ديگر رويايي در سر ندارد. فقط ميخواهد دفتر و دستكي راه بيندازد و مراسم ختم و كفن و دفن ترتيب بدهد. چون معتقد است: «اگر با ظرافت و دقت در اين كار عملي كني پول خوبي توش هست.»